Mở màn tuần lễ Nobel 2026
Tại Viện Karolinska ở Stockholm sáng thứ Hai, Tổng thư ký Ủy ban Nobel Thomas Perlmann công bố tên ba nhà khoa học đoạt giải: Karl Deisseroth, Peter Hegemann và Georg Nagel. Giải thưởng do Hội đồng Nobel của trường đại học y khoa Karolinska lựa chọn, với tổng tiền thưởng 12 triệu crown Thụy Điển được chia đều cho các chủ nhân.
“Quang di truyền học mang lại cơ hội lập bản đồ bộ não theo cách mà trước đây chúng ta chỉ có thể mơ ước.” — Per Svenningsson
Ông Peter Hegemann hiện làm việc tại Đại học Humboldt ở Berlin, ông Georg Nagel tại Đại học Würzburg, còn ông Karl Deisseroth là nhà khoa học người Mỹ, vừa là nhà thần kinh học vừa là bác sĩ tâm thần, nổi tiếng với những công trình đưa kỹ thuật này vào nghiên cứu não bộ.
Từ một loài tảo đơn bào
Câu chuyện khoa học này bắt đầu từ loài tảo lục đơn bào Chlamydomonas reinhardtii, sinh vật dùng một “điểm mắt” nhỏ để cảm nhận ánh sáng và bơi về phía nguồn sáng. Hành trình khám phá trải qua những cột mốc quan trọng:
- Đầu những năm 2000, Hegemann và Nagel phát hiện channelrhodopsin, một protein trên bề mặt tế bào tảo có khả năng mở kênh ion khi gặp ánh sáng.
- Hai nhà khoa học đưa gene của tảo vào trứng ếch và chứng minh protein này hoạt động như một kênh ion điều khiển bằng ánh sáng.
- Năm 2004, Deisseroth đưa gene channelrhodopsin-2 vào tế bào thần kinh chuột cống và kích hoạt chúng bằng ánh sáng xanh.
- Sau đó, ông thành công trong việc kích hoạt tế bào thần kinh trong não của chuột nhắt còn sống.
Phương pháp kết hợp quang học và di truyền học này được đặt tên là quang di truyền học, và nhanh chóng lan rộng trong giới khoa học thần kinh.
“Công tắc ánh sáng” cho bộ não
Theo Ủy ban Nobel, những khám phá này dẫn tới quang di truyền học, phương pháp cho phép bật hoặc tắt hoạt động của từng tế bào thần kinh riêng lẻ trong bộ não sống. Nhờ đó, các nhà khoa học có thể chỉ ra chính xác những nhóm tế bào nào tạo nên ký ức, cảm xúc và hành vi, điều mà các phương pháp trước đây khó làm được.
“Phương pháp này hiện đang được sử dụng tại các phòng thí nghiệm trên khắp thế giới để khám phá những bí ẩn của bộ não.” — Ủy ban Nobel
Trước Nobel, ba nhà khoa học đã nhận nhiều giải thưởng danh giá như Giải Lasker, Giải Brain Prize hay Giải Kyoto. Tuy vậy, như nhiều đột phá khoa học khác, quang di truyền học là thành quả của cả một cộng đồng nghiên cứu, với đóng góp của nhiều nhà khoa học khác trong quá trình phát triển.
Từ phòng thí nghiệm đến hy vọng chữa bệnh
Quang di truyền học đã trở thành công cụ không thể thiếu để nghiên cứu cơ chế của trầm cảm, nghiện, bệnh Parkinson, rối loạn lo âu và trí nhớ trên động vật. Năm 2021, các nhà nghiên cứu còn công bố trường hợp một bệnh nhân mù do bệnh võng mạc di truyền được phục hồi một phần thị lực nhờ liệu pháp dựa trên quang di truyền.
Dù việc ứng dụng rộng rãi trên người còn cần nhiều năm nghiên cứu và kiểm chứng an toàn, giải Nobel năm nay là lời khẳng định giá trị của khoa học cơ bản: một câu hỏi tưởng như nhỏ bé về cách tảo cảm nhận ánh sáng đã mở ra cánh cửa để hiểu cơ quan phức tạp nhất của con người.

















