Chiếc bát nhỏ và tín hiệu của thị trường
Tại cuộc bán đấu giá do Christie’s tổ chức ngày 18/9/2026, chiếc bát sứ màu men hồng trang trí đào và dơi thời Ung Chính đạt 2,048 triệu USD. Họa tiết trái đào tượng trưng cho trường thọ; năm con dơi gợi năm điều phúc lành. Một món đồ vừa chứa ngôn ngữ biểu tượng của văn hóa cung đình, vừa trở thành tâm điểm của cuộc cạnh tranh giá hiện đại.
Theo Christie’s, phần bán mang tên “Important Chinese Art Including Ceramics from the Art Institute of Chicago” thu 17.270.480 USD, bằng khoảng 2,5 lần tổng mức giá ước tính thấp. Một chiếc giường gỗ hoàng hoa lê thế kỷ XVII đạt 3,17 triệu USD. Kết quả phản ánh sức hấp dẫn của đồ gốm, nội thất và tác phẩm thủ công truyền thống có hồ sơ xuất xứ được ghi nhận rõ ràng.
Không nên từ một phiên bán mà suy ra toàn bộ cổ vật Trung Quốc tại Mỹ đang đồng loạt quay về Trung Quốc. Các nhà đấu giá kết nối khách hàng nhiều nước; người mua cuối cùng và nơi trưng bày lâu dài của từng tác phẩm không phải lúc nào cũng được công bố. Chính vì vậy, câu chuyện “trở về” có ý nghĩa văn hóa nhưng cần được diễn đạt cẩn trọng.
Vì sao bảo tàng Mỹ đưa cổ vật ra bán?
Một bảo tàng không thể triển lãm mọi hiện vật cùng lúc. Không gian lưu kho, kiểm kê, bảo quản và bảo hiểm đều tiêu tốn ngân sách.
Trong nghề bảo tàng, việc chuyển nhượng hoặc loại khỏi bộ sưu tập một số hiện vật được gọi là deaccessioning, thường chịu những quy định nội bộ và chuẩn mực nghề nghiệp.
Christie’s giới thiệu các tác phẩm Chicago với mục đích nâng cao chất lượng và chăm sóc bộ sưu tập nghệ thuật châu Á. Theo chuyên trang The Value, khoản thu được dành cho hoạt động sưu tập bổ sung và bảo quản. Cách làm này vẫn gây tranh luận: người ủng hộ cho rằng bảo tàng có thể chăm sóc tốt hơn những tác phẩm cốt lõi; người phản đối lo ngại công chúng đánh mất cơ hội tiếp cận di sản từng được trao tặng.
Điểm quan trọng không chỉ là giá bán. Quyết định cần dựa trên nguồn gốc sở hữu, điều kiện tặng phẩm, vai trò học thuật, trách nhiệm công khai và giới hạn sử dụng nguồn thu. Tính minh bạch giúp phân biệt tái cấu trúc một bộ sưu tập với việc bán di sản chỉ nhằm vá những thiếu hụt tài chính ngắn hạn.
Hành trình xuyên đại dương của một di sản
Cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, các gia đình công nghiệp và tài chính Mỹ sưu tầm đồ gốm, ngọc, đồng và đồ gỗ Trung Quốc. Qua những chuyến buôn bán, du lịch và mạng lưới thương nhân, nhiều món được đưa tới Mỹ; sau đó chúng vào bảo tàng qua hiến tặng hoặc di chúc.
Bối cảnh hình thành những bộ sưu tập đó không đồng nhất. Có hiện vật được mua bán hợp pháp theo quy định đương thời; các hiện vật khác có lịch sử dịch chuyển cần được khảo cứu sâu hơn, nhất là khi liên quan đến chiến tranh, khai quật hoặc chênh lệch quyền lực thuộc địa. Hồ sơ xuất xứ đáng tin cậy vì thế quan trọng cả với giới nghiên cứu lẫn người mua.
Sự thay đổi của thị trường Trung Quốc cũng đáng chú ý. Khi tầng lớp sưu tầm trong nước gia tăng năng lực tài chính và hiểu biết, họ chủ động tìm tác phẩm có lịch sử trưng bày hoặc lưu trữ lâu năm ở nước ngoài. Bảo tàng Mỹ từ vị thế nơi tiếp nhận những sưu tập tư nhân lại trở thành điểm xuất phát của hành trình sở hữu mới.
Giữa hồi hương văn hóa và thương mại nghệ thuật
Khát vọng đưa một món cổ vật về quê hương có thể xuất phát từ ký ức gia đình, niềm tự hào văn hóa hoặc mong muốn trao tặng bảo tàng. Nhưng việc một cá nhân mua đồ ở nước ngoài rồi mang về không tự động cấu thành “hồi hương” theo nghĩa pháp lý, nhất là khi chưa có chứng cứ món đồ bị lấy đi trái phép.
Nhà sưu tầm còn có động cơ đầu tư. Giá trị một tác phẩm phụ thuộc vào chất lượng, độ hiếm, niên đại, tình trạng bảo quản và lịch sử sở hữu được xác thực. Danh tiếng của bảo tàng từng lưu giữ là lợi thế, song cũng không thay thế được giám định độc lập và xem xét giấy phép vận chuyển, xuất nhập khẩu.
Nhìn rộng hơn, câu hỏi quan trọng không chỉ là cổ vật thuộc về ai. Đó còn là chúng sẽ được nghiên cứu ra sao, ai có thể tiếp cận chúng và liệu thế hệ sau có hiểu đầy đủ hành trình quá khứ của chúng hay không. Một tác phẩm đi qua đại dương vẫn mang theo ký ức của nhiều cộng đồng.

















