Một vụ kiện địa phương, hệ quả toàn quốc
Vụ án bắt nguồn từ Boulder, Colorado, nơi chính quyền thành phố và hạt cho rằng ExxonMobil và Suncor phải chịu trách nhiệm tài chính đối với một phần thiệt hại mà biến đổi khí hậu gây ra cho cộng đồng. Các nguyên đơn không yêu cầu Tòa Tối cao trực tiếp đặt ra giới hạn phát thải mới. Thay vào đó, họ dựa trên luật của Colorado để đòi bồi thường cho những chi phí đã và sẽ phát sinh, từ sửa chữa hạ tầng đến ứng phó khẩn cấp và tác động sức khỏe cộng đồng.
Theo Reuters, gần 60 chính quyền bang và địa phương đã theo đuổi hàng chục vụ kiện tương tự, với yêu cầu bồi thường lên tới hàng tỷ USD. Vì thế, dù đơn kiện của Boulder mang tính địa phương, vụ án lại được theo dõi như một phép thử quốc gia. Nếu Exxon và Suncor thắng, nhiều hồ sơ khác có thể bị chặn ngay từ đầu; nếu Boulder thắng, các chính quyền địa phương có thể được tiếp thêm động lực để theo đuổi các vụ kiện dựa trên luật bang.
Cuộc tranh luận về ranh giới giữa bang và liên bang
Tranh chấp cốt lõi là câu hỏi về thẩm quyền. Exxon và Suncor, được chính quyền Tổng thống Donald Trump ủng hộ, cho rằng ô nhiễm không khí xuyên bang và toàn cầu thuộc phạm vi điều chỉnh của luật liên bang.
Theo lập luận này, Clean Air Act và các nguyên tắc của luật liên bang không cho phép từng bang sử dụng luật dân sự của mình để áp trách nhiệm cho hoạt động gây phát thải diễn ra trên phạm vi rộng hơn biên giới bang.
Boulder phản bác rằng họ không cố gắng quản lý lượng khí thải ở nơi khác, mà đang yêu cầu bồi thường cho tổn thất tại Colorado từ những hành vi thương mại và truyền thông mà họ cho là sai trái. Hồ sơ của Tòa án Tối cao cho thấy câu hỏi chính thức đặt ra là liệu luật liên bang có loại trừ các yêu cầu theo luật bang đối với thiệt hại được cho là do khí nhà kính xuyên bang và quốc tế gây ra hay không.
Những câu hỏi cho thấy Tòa vẫn còn chia rẽ
“Có rất nhiều tình huống quen thuộc trong đó hành vi ngoài một bang gây tác động rộng sang các bang khác, nhưng chúng ta vẫn cho phép tòa bang giải quyết.” — Chief Justice John Roberts
Chánh án John Roberts chất vấn cả hai phía. Ông đặt câu hỏi vì sao các vụ kiện cấp bang phải bị cấm nếu trong nhiều lĩnh vực khác, tòa án bang vẫn được phép xử lý hậu quả của hành vi xảy ra ngoài địa giới. Nhưng ông cũng cảnh báo rằng nếu Boulder thắng, các địa phương ở khắp nước Mỹ có thể sao chép đơn kiện và tạo ra hàng chục vụ án gần như đồng thời. Justice Sonia Sotomayor tỏ ra hoài nghi lập luận rằng Clean Air Act tự động chặn mọi yêu cầu theo luật bang, trong khi Justice Brett Kavanaugh nhấn mạnh tiền lệ của Tòa về ô nhiễm xuyên bang và vai trò ưu tiên của luật liên bang.
Justice Ketanji Brown Jackson nêu một khả năng khác: vụ án có thể còn quá sớm để Tòa Tối cao can thiệp sâu, bởi nhiều câu hỏi pháp lý chưa được các tòa cấp dưới giải quyết trọn vẹn. Justice Samuel Alito rút khỏi vụ án, khiến chỉ còn tám thẩm phán tham gia. Điều đó làm xuất hiện khả năng tỷ lệ 4-4; nếu xảy ra, phán quyết của Colorado cho phép vụ kiện tiếp tục sẽ được giữ nguyên mà không tạo ra một tiền lệ toàn quốc rõ ràng.
Vì sao phán quyết có thể thay đổi chiến lược kiện khí hậu
Trong hai thập niên qua, các công ty năng lượng và nhóm ngành nhìn chung có thành tích tốt tại Tòa án Tối cao trong những vụ liên quan đến phạm vi điều chỉnh môi trường của liên bang. Các chính quyền địa phương vì thế đã điều chỉnh chiến lược, chuyển từ các yêu cầu trực tiếp về phát thải sang các lý thuyết trách nhiệm theo luật bang như gây hiểu lầm, thiệt hại tài sản hoặc chi phí thích ứng khí hậu.
Đó là lý do vụ Boulder có ý nghĩa vượt ra ngoài Exxon và Suncor. Tòa không chỉ quyết định số phận một đơn kiện, mà còn có thể xác định liệu tòa án bang có trở thành một con đường chính để các cộng đồng đòi chi phí khí hậu từ doanh nghiệp hay không. Một phán quyết hẹp có thể chỉ giải quyết vấn đề thủ tục; một phán quyết rộng có thể đóng hoặc mở cánh cửa cho cả một thế hệ kiện tụng môi trường mới tại Mỹ.
















