Họa sĩ biếm họa Ấn Độ xây dựng khán giả trên mạng xã hội, nhưng giờ đây tác phẩm của họ lần lượt bị hạn chế

Tài khoản của ông Acharya, 55 tuổi, bị hạn chế lần đầu từ ngày 28/9 đến đầu tháng 10: người dùng ở Ấn Độ không thể tìm thấy hồ sơ của ông, và ai cố truy cập đều nhận thông báo tài khoản không khả dụng theo Quy tắc Công nghệ Thông tin của Ấn Độ. Ngày 20/10, tài khoản lại bị chặn thêm ba ngày. Trước đó vài tuần, họa sĩ Manjul phát hiện một bài đăng chỉ trích Ủy ban Bầu cử về đợt rà soát danh sách cử tri đã bị Instagram hạn chế, dù hồ sơ của ông vẫn truy cập được.

Ông Acharya viết thư cho Meta, công ty mẹ của Instagram, nhưng không nhận được hồi âm, và đang chuẩn bị ra tòa thì tài khoản được khôi phục. Meta nói với BBC rằng công ty có thể tạm thời hạn chế tài khoản để tuân thủ quy định của Ấn Độ nhưng không nêu lý do cụ thể; trước đó, Instagram cho biết đã xem xét nội dung theo chính sách của mình và tiến hành đánh giá về pháp lý và nhân quyền. Học viện Biếm họa Kerala đã lên tiếng đoàn kết với hai họa sĩ.

Quy tắc Công nghệ Thông tin cho phép các cơ quan chức năng và tòa án yêu cầu nền tảng mạng xã hội gỡ bỏ hoặc hạn chế nội dung. Chính phủ nói các quy tắc này giúp xử lý tài liệu bất hợp pháp, nhưng nghệ sĩ và những người bảo vệ tự do ngôn luận lo ngại chúng có thể bóp nghẹt truyền thống châm biếm chính trị phong phú của Ấn Độ.

Theo báo The Indian Express, dựa trên yêu cầu cung cấp thông tin công khai, từ tháng 3 đến tháng 7, các cơ quan chính phủ đã gửi khoảng 195.000 lệnh qua cổng Sahyog của chính phủ liên bang:

Số liệu này không cho biết bao nhiêu bài đăng thực sự bị gỡ hoặc hạn chế. Chuyên gia chính sách công nghệ Prateek Waghre nhận định một số nền tảng, đặc biệt là Meta, “có vẻ sẵn sàng tuân thủ hơn”, trong khi X dường như phản kháng nhiều hơn; Meta từ chối bình luận. Truyền thông Ấn Độ còn đưa tin chính quyền yêu cầu Meta bảo đảm hệ thống không dẫn người dùng tới “một hoặc một số ít luồng ý kiến” và tăng kiểm soát nội dung có thể gây rối trật tự công cộng. Bộ Công nghệ Thông tin chưa trả lời yêu cầu bình luận của BBC.

Giới phê bình cho rằng các hạn chế xuất hiện khi hài hước và châm biếm ngày càng đóng vai trò rõ nét trong sự bất đồng chính trị, nhất là với giới trẻ. Các meme và lối hài hước của thế hệ Gen Z đã góp phần thổi bùng làn sóng biểu tình về giáo dục và việc làm hồi tháng 7, dẫn tới việc Bộ trưởng Giáo dục từ chức. Tranh luận trên mạng cũng nóng lên quanh đợt rà soát danh sách cử tri đã loại bỏ 130 triệu cái tên – Ủy ban Bầu cử khẳng định các quyết định đều được thông qua nhất trí. Đảng BJP cầm quyền của Thủ tướng Narendra Modi cũng kêu gọi các bộ trưởng tăng cường hiện diện trực tuyến để kết nối với người trẻ.

Họa sĩ Sandeep Adhwaryu của một tờ báo lớn cho rằng người vẽ biếm họa, cũng như nhà báo, phải chất vấn bất kỳ ai nắm quyền. Ông Acharya nói mình đã theo nguyên tắc ấy suốt sự nghiệp: trước năm 2014, nhiều bức biếm họa của ông nhắm vào chính phủ do đảng Quốc đại dẫn dắt và từng được các lãnh đạo BJP chia sẻ. Ông cho biết dưới các chính phủ trước, ông chưa từng gặp hạn chế chính thức nào, chỉ thỉnh thoảng bị “troll” trên mạng.

Mạng xã hội giúp các họa sĩ độc lập tiếp cận khán giả mà không cần báo chí truyền thống. Ông Manjul nói chính vì không gắn với tờ báo nào nên họ mới có thể vẽ. Bà Rachita Taneja, tác giả loạt truyện tranh nổi tiếng Sanitary Panels trên Instagram, thừa nhận sự nghiệp của bà sẽ không tồn tại nếu không có Internet, nhưng gọi mạng xã hội là con dao hai lưỡi – suy cho cùng là một doanh nghiệp vì lợi nhuận, phải trả lời các nhà quảng cáo. Ông Adhwaryu cảnh báo ngay cả trong tòa soạn, sự tự kiểm duyệt có thể dần trở thành bình thường dù không ai ra lệnh.

Ông Adhwaryu ví biếm họa và tiếng cười như một “loại virus biến hình”. Và các họa sĩ vẫn tìm cách nâng đỡ nhau: khi tài khoản của ông Acharya bị chặn lần đầu, bà Taneja đã vẽ một bức tranh người que để bày tỏ sự đoàn kết. Bà nói điều giữ bà tiếp tục là được thấy những người ở tuyến đầu xây dựng cộng đồng, vận động và không ngừng đấu tranh cho quyền của chính mình và của người khác.