Niềm vui lan tới Chiba
Chiều thứ Ba, ngay sau khi tin ông Francis Halzen đoạt giải Nobel được công bố, Giáo sư Shigeru Yoshida, Giám đốc Trung tâm Quốc tế về Vật lý thiên văn Hadron của Đại học Chiba, đã tổ chức họp báo tại trường. Ông nói mình “rất hạnh phúc” khi người dẫn dắt IceCube được ghi nhận ở tầm cao nhất của khoa học thế giới.
“Chúng tôi đã có thể nhìn thoáng qua một vũ trụ mà chưa ai từng thấy.” — Shigeru Yoshida
Với nhóm nghiên cứu Chiba, giải thưởng không chỉ là vinh dự của một cá nhân. Các nhà khoa học Nhật Bản từng đóng vai trò quan trọng trong phân tích dẫn tới việc phát hiện hai neutrino năng lượng peta-electronvolt đầu tiên, được đặt biệt danh “Bert” và “Ernie”, công bố năm 2013 – bước ngoặt mở ra ngành thiên văn học neutrino năng lượng cao.
Một quyết định từng bị hoài nghi
Nhớ lại năm 2002, khi quyết định tham gia IceCube, ông Yoshida thừa nhận nhiều người xung quanh phản đối, và chính ông cũng từng hoài nghi. Khi ấy, ý tưởng biến lớp băng sâu dưới Nam Cực thành một kính thiên văn khổng lồ vẫn bị nhiều người coi là viển vông.
“Trong thế giới khoa học, chẳng có điều gì được hứa hẹn ngay từ đầu.” — Shigeru Yoshida
Ông nhắn nhủ các nhà nghiên cứu trẻ hãy tiếp tục dấn thân vào những thử thách mới. Lời khuyên ấy càng có sức nặng khi đến từ một người đã chờ hơn mười năm mới thấy những tín hiệu đầu tiên đủ thuyết phục.
IceCube: kính thiên văn làm bằng băng
Neutrino là hạt cơ bản gần như không có khối lượng và hiếm khi tương tác với vật chất; hàng nghìn tỷ hạt xuyên qua cơ thể mỗi người mỗi giây mà không để lại dấu vết. Để bắt được chúng, cần một máy dò có kích thước chưa từng có. Một vài con số về IceCube:
- Khối băng được quan sát rộng khoảng một kilômét khối, nằm sâu từ 1.450 đến 2.450 mét dưới bề mặt Nam Cực.
- Hơn 5.000 cảm biến quang học được thả xuống 86 giếng khoan bằng nước nóng.
- Đài quan sát hoàn thành năm 2010, với sự tham gia của khoảng 350 nhà khoa học từ 14 quốc gia.
Khi một neutrino hiếm hoi va chạm với nguyên tử trong băng, nó tạo ra các hạt mang điện phát ra ánh sáng xanh mờ nhạt.
Các cảm biến ghi lại chớp sáng ấy, giúp các nhà khoa học suy ngược hướng bay và năng lượng của hạt.
Những phát hiện làm nên giải Nobel
Năm 2013, IceCube công bố bằng chứng đầu tiên về neutrino năng lượng cao đến từ ngoài Hệ Mặt Trời, được tạp chí Physics World bình chọn là đột phá của năm. Năm 2017, máy dò lần đầu truy được một neutrino về nguồn phát cụ thể là blazar TXS 0506+056, một thiên hà có lỗ đen siêu khối lượng cách Trái Đất khoảng 4 tỷ năm ánh sáng.
Sau đó, IceCube tiếp tục ghi nhận neutrino phát ra từ thiên hà NGC 1068 và cả từ chính Dải Ngân Hà. Viện Hàn lâm Thụy Điển nhấn mạnh rằng những phát hiện này đã mở ra một “cửa sổ” mới để quan sát vũ trụ, bổ sung cho ánh sáng và sóng hấp dẫn.
Hướng tới thế hệ IceCube tiếp theo
Tại một cuộc họp báo trực tuyến riêng, Giáo sư Aya Ishihara của Đại học Chiba bày tỏ mong muốn thúc đẩy dự án IceCube thế hệ mới. Bà hy vọng giải Nobel của ông Halzen sẽ giúp nghiên cứu neutrino tiến xa hơn trên toàn thế giới, đặc biệt khi cộng đồng khoa học đang chuẩn bị cho IceCube-Gen2, máy dò có thể lớn gấp khoảng tám lần hiện nay.
Với Nhật Bản, quốc gia từng có ba nhà khoa học đoạt giải Nobel nhờ nghiên cứu neutrino, khoảnh khắc này nối dài một truyền thống đáng tự hào. Và với những người trẻ đang cân nhắc theo đuổi khoa học cơ bản, câu chuyện từ Chiba cho thấy sự kiên trì có thể dẫn tới những chân trời chưa từng được khám phá.
















