Vai trò trung gian của Thái Lan trong cuộc khủng hoảng Myanmar

Ngày 12-13/7, Thái Lan đã đăng cai các cuộc họp không chính thức của ASEAN tại Bangkok và Pattaya nhằm tạo diễn đàn cho các bộ trưởng ngoại giao ASEAN, Bộ trưởng Ngoại giao Myanmar, Ủy ban Đoàn kết Dân tộc và Đàm phán Hòa bình (NSPNC) cùng sáu tổ chức vũ trang dân tộc (EAOs) gặp gỡ. Mặc dù NSPNC và các EAOs không trực tiếp đối thoại, Thái Lan đã đưa ra đề xuất hỗ trợ tạo điều kiện cho cuộc đối thoại trong tương lai. Sự kiện đánh dấu nỗ lực của Thái Lan trong việc đứng giữa các bên liên quan để tìm kiếm giải pháp cho khủng hoảng kéo dài ở Myanmar.

Trong cuộc trao đổi với Bangkok Post, các chuyên gia phân tích cho rằng Thái Lan giữ vai trò này dựa trên lòng tin có tính thực dụng từ phía Myanmar, không dựa vào tình bạn hay mối quan hệ thân thiết truyền thống mà là sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế và an ninh. Điều này khiến Thái Lan trở thành cầu nối không thể thiếu trong bối cảnh khu vực đang có nhiều bất ổn chính trị.

Niềm tin cần thiết trong quan hệ Thái Lan-Myanmar

Chuyên gia độc lập về an ninh và đối ngoại Panitan Wattanayagorn nhận định sự tin cậy này được xây dựng từ mối quan hệ song phương dựa trên sự cần thiết. Thái Lan phụ thuộc vào Myanmar về lao động và năng lượng, đặc biệt là khí tự nhiên - yếu tố duy trì hoạt động của ngành điện Thái Lan. Bên cạnh đó, các vấn đề biên giới như tội phạm xuyên quốc gia, ma túy và mâu thuẫn với các nhóm vũ trang dân tộc cũng là những yêu cầu cấp thiết trong quan hệ hai nước.

Ông gọi mối quan hệ này là một kiểu "frenemies" - vừa đồng minh vừa đối thủ. Dù quan hệ quân sự từng rất gần gũi kể từ sau cuộc đảo chính năm 2014 tại Thái Lan, hiện tại sự thân thiết này đã giảm sút, nhất là khi lãnh đạo Myanmar Min Aung Hlaing trở nên dè chừng với các phe phái chính trị Thái Lan và không hài lòng vì Thái Lan chưa công nhận chính quyền của ông một cách chính thức.

Dù vậy, cuộc họp tại Pattaya do nhà ngoại giao kỳ cựu Sihasak Phuangketkeow chủ trì được xem là nỗ lực của Thái Lan nhằm tạo khoảng không gian đối thoại và thể hiện rằng nước này chưa từ bỏ hoàn toàn chính quyền hiện tại của Myanmar. Mục tiêu là duy trì cân bằng trong một mối quan hệ phức tạp liên quan đến các hành lang nhân đạo và kiểm soát những nhóm vũ trang mà chính quyền Myanmar muốn Thái Lan ngăn chặn, như các nhóm Wa hay Karen.

Phương pháp ngoại giao mềm mỏng và tính cần thiết địa chính trị

Giảng viên chính trị học Anekchai Rueangrattanakorn từ Đại học Silpakorn nhận định cách tiếp cận ngoại giao mềm mỏng và thân thiện, thậm chí có sử dụng các kênh bí mật, giúp Thái Lan xây dựng được lòng tin từ chính quyền quân sự Myanmar, trái ngược với các thành viên ASEAN khác giữ lập trường cứng rắn hơn do cuộc khủng hoảng nhân đạo. Đây là một yếu tố góp phần khiến Thái Lan trở thành một trung gian khả thi.

Advertisement300 × 250

Thái Lan còn chịu áp lực mạnh khi có chung biên giới dài hơn 2.400 km với Myanmar, đối mặt với những thách thức về người tị nạn và tội phạm xuyên biên giới gia tăng sau cuộc đảo chính năm 2021. Vì thế, Thái Lan không thể chờ đợi quá lâu các cơ chế chính thức của ASEAN mà cần sử dụng các kênh không chính thức để xử lý vấn đề.

Theo ông Anekchai, sự tham gia của chính quyền quân sự Myanmar với Thái Lan là do sự tin tưởng thực dụng và lợi ích chung, trong khi các EAOs dựa trên sự cần thiết địa chính trị. Điều này khiến Thái Lan trở thành nhân tố trung gian không thể thay thế trong tình thế hiện nay.

Thách thức trong vai trò trung gian và phản ứng khu vực

Mặc dù Thái Lan đã thể hiện vai trò trung gian và cố gắng duy trì vị trí cân bằng giữa các bên, nước này đối mặt với nhiều chỉ trích liên quan đến nguy cơ làm gia tăng tính hợp pháp của chính quyền quân sự Myanmar trong mắt cộng đồng quốc tế. Panitan nói rằng Thái Lan đã khởi xướng "ngoại giao đường dây 1.5" - một hình thức trao đổi không chính thức cho phép Myanmar tương tác với ASEAN và các bên liên quan, song bị một số thành viên ASEAN phản đối do lo ngại phương thức này hợp pháp hóa chế độ quân sự.

Thái Lan bảo vệ lập trường của mình rằng các cơ chế chính thức ASEAN chưa đem lại kết quả tích cực và cần các cuộc gặp không chính thức để thúc đẩy tiến trình. Một số nước như Trung Quốc và Ấn Độ cũng tham gia các cuộc họp không chính thức ở Thái Lan trong năm 2023 do ảnh hưởng từ khủng hoảng Myanmar.

Ông Anekchai nhấn mạnh việc Thái Lan trở thành cầu nối quan trọng giữa chính quyền Myanmar và ASEAN là nhờ chiến lược ngoại giao khôn ngoan và vị trí địa lý bắt buộc phải trực tiếp đối phó với cuộc khủng hoảng. Điều này nâng cao vai trò của Thái Lan trên trường quốc tế với tư cách là người hòa giải và duy trì sự đoàn kết trong khu vực.

Duy trì sự trung lập trong tiến trình đối thoại

Giữ được sự trung lập trong mắt các bên là một thách thức lớn đối với Thái Lan, theo ông Anekchai. Nước này cần tránh việc bị coi là thiên vị nếu quá gắn bó với bất kỳ nhóm lợi ích nào, đặc biệt là chính quyền quân sự Myanmar. Thái Lan nên tiếp tục cân bằng trong các mối quan hệ và sử dụng đa kênh ngoại giao nhằm duy trì vai trò trung gian hiệu quả.

Cụ thể, ông gợi ý Thái Lan chỉ nên sử dụng kênh ngoại giao chính thức để thảo luận với Hội đồng Hành chính Nhà nước Myanmar (SAC) về các vấn đề liên quan trực tiếp đến lợi ích quốc gia, như phòng chống tội phạm biên giới, khói mù xuyên quốc gia và quản lý lao động. Song song đó, các nghị sĩ, học giả và tổ chức phát triển tư nhân sẽ là những trung gian thích hợp để mở rộng đối thoại với Chính phủ Đoàn kết Quốc gia (NUG) và các nhóm vũ trang dân tộc nhằm hiểu rõ hơn những nguyện vọng, mơ ước chính trị của họ.

Ông còn đề xuất vai trò trung gian của quân đội nên giảm thiểu và chuyển giao nhiều hơn cho các tổ chức xã hội dân sự và Bộ Ngoại giao nhằm xây dựng lòng tin với phong trào dân chủ Myanmar và khuyến khích sự tham gia rộng rãi trong đối thoại.

Khuyến nghị về an ninh và chính trị khu vực

Thái Lan nên phối hợp với SAC và các EAOs để thiết lập các "vùng an toàn" cho dân thường, cũng như công nhận quyền lực thực tế của các EAOs trong một số khu vực để tham gia quản lý các vấn đề như thương mại biên giới và hạ tầng cơ sở. Đồng thời song song với đó là đối thoại về nhân quyền và quá trình chuyển tiếp chính trị tương lai của Myanmar với NUG.

Ông Panitan khẳng định Thái Lan phải nhận thức được những thay đổi trong cục diện chính trị tại Myanmar. Ông cho rằng sức mạnh chính trị của NUG đang có xu hướng suy yếu, dù Aung San Suu Kyi vẫn được người dân Myanmar tôn trọng nhưng ảnh hưởng chính trị đã có sự thay đổi. Lực lượng Quân đội Nhân dân vẫn đang do dự trong các cuộc đàm phán nhưng đà phát triển quân sự đã đạt đỉnh và đang bị kiềm chế, trong khi SAC vẫn giữ vững lập trường và tiến hành kế hoạch bầu cử.

"Nếu Thái Lan nhận ra những biến đổi này, chúng ta có thể mời tất cả các bên ngồi vào bàn đàm phán," ông Panitan nhấn mạnh.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Thái Lan đảm nhận vai trò trung gian dựa trên lòng tin thực dụng từ Myanmar, không phải do tình bạn truyền thống.
  • Thái Lan phải cân bằng mối quan hệ với nhiều bên ở Myanmar để duy trì sự trung lập.
  • Ngoại giao mềm mỏng và kênh không chính thức giúp Thái Lan xây dựng niềm tin với chính quyền Myanmar và các lực lượng khác.
  • Ngoại giao đường dây 1.5 của Thái Lan đối mặt với sự phản đối trong ASEAN do lo ngại hợp pháp hóa chính quyền quân sự Myanmar.
  • Thái Lan cần mở rộng đối thoại với NUG và các tổ chức dân sự để giảm thiểu nguy cơ bị xem là hợp pháp hóa chính quyền quân sự.

Đăng ký bản tin QMVN