Lực lượng vũ trang nằm trong bộ máy an ninh
Kataib Hezbollah, có nghĩa là “Các lữ đoàn của Đảng của Thượng đế”, là một trong những nhóm vũ trang Shiite có ảnh hưởng lớn tại Iraq. Các đơn vị của tổ chức thuộc mạng lưới Lực lượng Huy động Nhân dân (PMF), hình thành trong cuộc chiến chống Islamic State từ năm 2014 và sau đó được công nhận chính thức. Tư cách này giúp các thành viên nhận lương từ ngân sách và có vị thế thể chế, nhưng không đồng nghĩa mọi hoạt động đều chịu chỉ huy thực tế từ Baghdad.
Mâu thuẫn nằm ngay trong cấu trúc ấy. Về nguyên tắc, PMF trực thuộc tổng tư lệnh Iraq; tuy nhiên, Reuters và các nhà nghiên cứu ghi nhận các đơn vị Kataib Hezbollah nhiều lần hành động độc lập. Tổ chức cũng hiện diện trên chính trường thông qua đảng Huquq. Vì vậy, đây không đơn thuần là một nhóm bí mật bên ngoài nhà nước, nhưng cũng không giống một đơn vị quân đội thông thường.
Nguồn gốc từ những năm chiến tranh
Kataib Hezbollah phát triển trong giai đoạn nổi dậy sau cuộc tấn công Iraq do Mỹ dẫn đầu năm 2003. Nhóm được biết đến qua các vụ tấn công nhằm vào lực lượng Mỹ và liên quân, sử dụng rocket và thiết bị nổ bên đường. Năm 2009, Mỹ đưa tổ chức vào danh sách khủng bố nước ngoài. Đây là sự phân loại pháp lý của Washington, cần được phân biệt với vị thế thể chế của nhóm trong nước Iraq.
Sau đó, các tay súng của nhóm tham gia chiến dịch chống Islamic State và hoạt động tại Syria cùng các lực lượng thân Iran khác. Nhân vật lãnh đạo Abu Mahdi al-Muhandis thiệt mạng bên cạnh chỉ huy Iran Qassem Soleimani trong cuộc không kích bằng máy bay không người lái của Mỹ gần sân bay Baghdad tháng 1/2020. Biến cố ấy làm thay đổi cục diện khu vực nhưng không xóa bỏ mạng lưới quyền lực đã hình thành.
Quan hệ với Iran và ảnh hưởng chính trị
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran từ lâu được giới chức Mỹ và các nhà phân tích xác định là bên hỗ trợ quan trọng cho Kataib Hezbollah. Mối liên hệ mang lại ảnh hưởng vượt qua biên giới Iraq, song mức độ chỉ đạo trong từng sự việc cụ thể phải được chứng minh.
Chính phủ Iraq vì thế phải cân bằng quan hệ với Tehran, tránh leo thang với Washington và giữ một hệ thống chỉ huy quốc gia thống nhất.
Sự hiện diện chính trị của nhóm khiến ranh giới giữa ảnh hưởng quân sự và hoạt động đảng phái thêm phức tạp. Người ủng hộ PMF nhấn mạnh đóng góp chống Islamic State khi lực lượng chính quy gặp khủng hoảng. Những người chỉ trích cho rằng công lao thời chiến không thể trở thành lý do miễn trừ trách nhiệm trước pháp luật, nghĩa vụ công khai tài chính hay giám sát dân sự.
Cáo buộc buôn lậu dầu làm bùng phát đối đầu
Khủng hoảng hiện tại xoay quanh mạng lưới bị cáo buộc buôn lậu dầu ở khu vực Jurf al-Sakhar, còn gọi là Jurf al-Nasr, thuộc tỉnh Babil. Reuters dẫn lời giới chức Iraq cho rằng số dầu thuộc sở hữu nhà nước bị chuyển hướng có giá trị hàng trăm triệu USD. Đây vẫn là cáo buộc điều tra, chưa phải kết luận của tòa án. Kataib Hezbollah phủ nhận và nói chiến dịch của chính phủ nhằm tước vũ khí của nhóm.
Theo Associated Press ngày 17/11, một đại diện Kataib Hezbollah cảnh báo sẽ đối đầu nếu lực lượng chính phủ tiến vào địa bàn kiểm soát của nhóm. Tuyên bố cho thấy một cuộc điều tra chống tham nhũng có nguy cơ chuyển thành khủng hoảng an ninh. Với người dân Iraq, vấn đề không chỉ là dầu mỏ mà còn là tính công bằng của pháp luật và khả năng tránh thêm một vòng bạo lực.
Vì sao quyết định của Baghdad đầy rủi ro
Kế hoạch can thiệp của Thủ tướng Ali al-Zaidi đặc biệt nhạy cảm vì chính quyền và tổ chức vũ trang này có nhiều mối liên hệ về nhân sự, thiết chế và lịch sử. Một cuộc điều tra hợp pháp, minh bạch có thể củng cố nguyên tắc tài sản công phải chịu sự quản lý của nhà nước. Trái lại, hành động thiếu kiểm soát có thể khoét sâu nghi kỵ, kích thích bạo lực và gây chia rẽ trong lực lượng an ninh.
Tranh chấp còn đan xen căng thẳng giữa Iran và Mỹ. Kataib Hezbollah phản đối hiện diện quân sự Mỹ và từng bị giới chức Washington liên hệ với các cuộc tấn công. Tuy nhiên, cần phân biệt vụ việc do liên minh rộng hơn tuyên bố nhận trách nhiệm, hành động được quy cho một phe cụ thể và sự kiện được xác minh độc lập. Baghdad cần thực thi pháp luật nội địa mà không để đối đầu bên ngoài chi phối toàn bộ lựa chọn.
Những câu hỏi chưa có lời giải
Bước tiếp theo phụ thuộc cả pháp lý lẫn an ninh. Cơ quan điều tra cần chứng cứ kiểm chứng được về vận chuyển dầu, dòng tiền và sự thông đồng của quan chức nếu có. Nếu lực lượng an ninh tiến vào địa bàn được kiểm soát chặt chẽ, cần có cơ sở pháp lý và biện pháp bảo vệ dân thường. Quy mô thất thoát và trách nhiệm của từng cá nhân vẫn phải được xem là chưa kết luận.
Ở cấp độ rộng hơn, Iraq phải tìm cách buộc các lực lượng đã được công nhận chịu trách nhiệm trước nhà nước, đồng thời không phủ nhận hy sinh của những người chống Islamic State. Sự ổn định dài hạn sẽ phụ thuộc vào thể chế có thể áp dụng luật lệ thống nhất cho mọi tổ chức và mọi công dân, hơn là vào một màn phô diễn sức mạnh ngắn hạn.














