Tình hình lợi nhuận và thua lỗ của doanh nghiệp nhà nước tại Uzbekistan
Báo cáo Selected Issues do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (XVJ) công bố phân tích sâu sắc về tình hình tài chính của các doanh nghiệp nhà nước tại Uzbekistan và những rủi ro tiềm tàng đối với ngân sách quốc gia. Theo số liệu từ Cơ quan Quản lý Tài sản Nhà nước, năm 2024 trong tổng số 2.148 doanh nghiệp nhà nước trên toàn quốc, chỉ có 982 doanh nghiệp, tương đương 46%, hoạt động có lãi. Số còn lại hoạt động thua lỗ, không hoạt động, đang trong quá trình giải thể hoặc không công khai thông tin lợi nhuận.
Ngành khai khoáng tiếp tục là lĩnh vực đóng góp lớn nhất vào Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) về mặt lợi nhuận, đứng trên các ngành như dầu khí và tài chính ngân hàng. Trong khi đó, các ngành như điện năng, dịch vụ nhà ở - công cộng và quản lý tài nguyên nước lại chịu thiệt hại nặng nề, báo cáo chỉ rõ.
Ảnh hưởng lên ngân sách và tỷ lệ cổ tức
Báo cáo của XVJ cũng ghi nhận rằng hơn 80% khoản cổ tức nộp vào ngân sách quốc gia trong năm 2024 đến từ ngành khai khoáng, với 9,5% đến từ ngành dầu khí, phần còn lại chiếm bởi các ngành lợi nhuận khác. Điều này cho thấy sự phụ thuộc lớn của ngân sách vào hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp trong lĩnh vực khai khoáng.
Đánh giá rủi ro tài chính và cải thiện hiệu quả hoạt động
XVJ tập trung phân tích 21 doanh nghiệp nhà nước lớn nhất chưa đạt lợi nhuận, có các báo cáo tài chính được kiểm toán theo chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS). Các doanh nghiệp này sở hữu tổng tài sản chiếm khoảng 48% GDP.
Tình hình tài chính được đánh giá dựa trên các chỉ số về lợi nhuận, thanh khoản và khả năng thanh toán nợ.
Kết quả cho thấy có 4 doanh nghiệp thuộc nhóm ngành khai khoáng có mức rủi ro trung bình thấp ổn định trong giai đoạn 2021-2023. Trong khi đó, 7 doanh nghiệp của ngành điện năng, khí đốt và hóa chất xếp vào nhóm rủi ro trung bình cao, còn lại 10 doanh nghiệp khác chủ yếu do thanh khoản yếu và gánh nặng nợ lớn vẫn ở mức rủi ro trung bình.
Thông tin tài chính năm 2024 của 16 trong số 21 doanh nghiệp báo hiệu sự cải thiện so với năm trước, đặc biệt nhờ vào việc điều chỉnh tăng giá quy định đối với điện và khí đốt từ tháng 5/2024, giúp nâng cao hiệu quả hoạt động các doanh nghiệp trong các ngành này.
Những điểm hạn chế trong quản lý và đề xuất cải cách
Quỹ Tiền tệ Quốc tế chỉ rõ rằng các doanh nghiệp nhà nước được hỗ trợ tài chính bằng nhiều hình thức như trợ cấp ngân sách, tái cơ cấu khoản vay nước ngoài, vay từ Quỹ Phục hồi và phát triển, vay ngân hàng trong nước cùng các bảo đảm của nhà nước. Ngoài ra, các hỗ trợ không tài chính cũng phổ biến, ví dụ miễn trừ một số quy định pháp luật, ưu tiên trong cấp đất đai hay đấu thầu công khai từ nhà nước.
Dù giảm dần theo thời gian nhờ điều chỉnh chính sách, mức độ hỗ trợ này vẫn làm giảm động lực cải tổ và nâng cao hiệu suất hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước, theo đánh giá của XVJ. Bên cạnh đó, sự phân quyền chồng chéo giữa Cơ quan Quản lý Tài sản Nhà nước, các bộ ngành và chính quyền địa phương gây khó khăn trong việc xác định trách nhiệm và hiệu quả quản lý.
Hệ thống điều tiết hiện nay cũng không phân định rõ ràng ranh giới trách nhiệm giữa các nghĩa vụ kinh doanh và các nghĩa vụ xã hội, dẫn đến việc thiếu áp lực cải tổ phù hợp. Ngoài ra, một số quy định pháp luật còn tạo ra ưu thế không công bằng cho doanh nghiệp nhà nước trên thị trường cạnh tranh.
Để giải quyết các vấn đề này, XVJ đề nghị các nghĩa vụ của doanh nghiệp nhà nước phải được xác định rõ ràng, tính toán và đảm bảo được hoàn toàn bằng ngân sách nhà nước. Mọi hỗ trợ cần thiết phải được dựa trên kế hoạch tái cấu trúc chi tiết, kết nối với kết quả cải cách và giảm dần theo thời gian.
Báo cáo cũng lưu ý về tình trạng thiếu minh bạch trong quản lý khi chưa có một danh sách thống nhất các doanh nghiệp nhà nước theo chuẩn mực quốc tế, cũng như thiếu công cụ giám sát tập trung hiệu quả cho các chương trình cổ phần hóa. Việc này ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý và minh bạch tài chính.
Động thái xích lại gần thị trường và cổ phần hóa
Xét về quy mô, đến cuối năm 2024, tổng tài sản của các doanh nghiệp nhà nước tương đương khoảng 101% GDP, trong đó khoảng 84% hoạt động trong các ngành cạnh tranh mà cơ sở pháp lý cần phải được xem xét kỹ lưỡng. Fitch Ratings cho biết trong giai đoạn 2021-2025, khoảng 5,1 tỷ USD tài sản nhà nước đã được cổ phần hóa, trong đó riêng năm 2025 đạt 1,6 tỷ USD.
Việc cổ phần hóa và cải cách doanh nghiệp nhà nước được kỳ vọng thúc đẩy hiệu quả và giảm chi phí cho ngân sách, đáp ứng yêu cầu đổi mới và phát triển kinh tế bền vững tại Uzbekistan.
Những điều bổ ích rút ra từ bài viết
- Chỉ 46% doanh nghiệp nhà nước tại Uzbekistan đạt lợi nhuận năm 2024, phần lớn còn lại hoạt động thua lỗ hoặc không công bố minh bạch.
- Ngành khai khoáng đóng góp tới 80% cổ tức nộp vào ngân sách, trong khi các ngành điện năng, dịch vụ công cộng lỗ nặng.
- 21 doanh nghiệp lớn chưa lợi nhuận chiếm gần 48% GDP, trong đó nhiều doanh nghiệp điện năng và khí đốt có rủi ro tài chính cao.
- Hỗ trợ tài chính và phi tài chính từ nhà nước tồn tại nhưng làm giảm động lực cải tổ và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp.
- Cần xác định rõ nghĩa vụ, tăng tính minh bạch và thúc đẩy cổ phần hóa để nâng cao hiệu quả và giảm thiểu rủi ro ngân sách.
Đăng ký bản tin QMVN
Bản tin buổi sáng mỗi ngày - chỉ những bài đáng đọc, không spam.

