Bối cảnh và nguồn gốc cuộc chiến

Chiến tranh bốn ngày diễn ra giữa Ai Cập và Libya vào tháng 7 năm 1977, được xem là sự kết thúc cay đắng của dự án "Liên minh Các nước Cộng hòa Ả Rập" từng gồm Ai Cập, Libya và Syria. Dù về mặt lý thuyết, ba quốc gia này vẫn duy trì liên minh, treo cờ chung trước các đại sứ quán trong suốt cuộc đối đầu vũ trang, thực tế cho thấy sự tan rã về chính trị đã đến từ trước khi chiến tranh bùng nổ.

Mối quan hệ giữa hai nhà lãnh đạo Anwar Sadat của Ai Cập và Muammar Gaddafi của Libya trải qua nhiều giai đoạn phức tạp trong vòng bảy năm. Gaddafi lên nắm quyền năm 1969 với sáng kiến thúc đẩy thống nhất khu vực và kế tục dự án của Gamal Abdel Nasser. Sau khi Nasser qua đời vào năm 1970, Gaddafi thúc đẩy kế hoạch hợp nhất chính trị ba nước gồm Ai Cập, Libya và Syria, với mục tiêu tạo ra một trung tâm Ả Rập mạnh mẽ đối đầu với Israel. Tháng 4 năm 1971, liên minh được thành lập với dự án luật cơ bản được phê chuẩn qua trưng cầu dân ý, bước vào thực thi từ đầu năm 1972.

Sự bất đồng và tan vỡ trong liên minh

Dù có những kế hoạch lớn, liên minh nhanh chóng lâm vào đình trệ vì sự bất đồng về phạm vi quyền lực và cách thức tiến hành hợp nhất. Gaddafi muốn áp dụng phương thức sáp nhập nhanh chóng, trong khi Sadat đề nghị quá trình dần dần và có sự chuẩn bị kỹ lưỡng hơn. Năm 1973, Gaddafi tổ chức "cuộc diễu hành thống nhất" với hàng vạn người Libya di chuyển sang Cairo nhằm gây sức ép cho chính quyền Ai Cập, song Sadat vẫn giữ lập trường thận trọng.

Kế hoạch hợp nhất không được thực hiện theo dự kiến vào tháng 9 năm 1973. Chiến tranh tháng 10 cùng năm với Israel càng làm sâu sắc rạn nứt khi Libya bị loại khỏi kế hoạch chiến tranh của Ai Cập và Syria. Gaddafi phản đối giới hạn mục tiêu chiến tranh và chỉ trích Sadat ngưng chiến và bước vào đàm phán, coi hành động đó là sự từ bỏ dự án dân tộc Ả Rập. Ngược lại, Sadat chấp nhận đi theo con đường hòa đàm với Hoa Kỳ và giảm bớt quan hệ với Liên Xô.

Gia tăng căng thẳng và những diễn biến trước chiến tranh

Sự đối đầu trở nên gay gắt khi Sadat và Gaddafi bắt đầu cáo buộc lẫn nhau về việc hỗ trợ đối lập và phá hoại chính quyền. Một số tài liệu Mỹ cho thấy hoạt động của Libya nhằm gây bất ổn ở Ai Cập, đồng thời cũng nhận định một số cáo buộc có thể được thổi phồng.

Advertisement300 × 250

Dù vẫn duy trì lợi ích chung như việc có khoảng 200.000 lao động Ai Cập làm việc ở Libya, các biện pháp trục xuất và áp lực quân sự tăng lên gần vùng biên giới. Các tài liệu tình báo Mỹ tiết lộ Sadat từng lên kế hoạch loại bỏ Gaddafi bằng chính biến hoặc quân sự từ đầu năm 1977, với ý định tiến quân nhằm khuyến khích sự nổi dậy chống lại Gaddafi tại Libya. Tuy nhiên, các quan chức quân sự Ai Cập cảnh báo rằng can thiệp có thể củng cố thêm quyền lực của Gaddafi và kéo dài xung đột.

Cuộc chiến bùng nổ và diễn biến chính

Ngày 21 tháng 7, giao tranh quy mô lớn nổ ra khi Libya tấn công vùng Salum và các căn cứ gần đó, còn Ai Cập đáp trả bằng các đòn tiến công trên bộ và trên không tiến sâu vào khu vực Al-Mahsaad của Libya gần biên giới. Ai Cập tuyên bố phá hủy nhiều xe tăng Libya, bắn rơi máy bay và bắt giữ binh lính đối phương. Libya lên tiếng phản đối các cuộc không kích trúng vào dân sự như nhà cửa và cơ sở y tế.

Ngày 22 tháng 7, lực lượng không quân Ai Cập tấn công căn cứ không quân Al-Adem gần Tobruk, phá hủy sân bay và các trang thiết bị. Libya phản bác bằng các cáo buộc bắn rơi máy bay Ai Cập và triển khai lực lượng dù bất chấp thiếu xác minh độc lập. Sadat công khai lên án Gaddafi là thủ phạm gây leo thang xung đột, đồng thời đe dọa sẽ tiếp tục các đòn tấn công nếu Libya không ngừng hành động khiêu khích.

Chiến sự tiếp tục gia tăng trong hai ngày 23 và 24 tháng 7 với các đòn không kích mở rộng từ Tobruk đến Al-Kufra ở phía Đông Nam, và Libya huy động hàng chục nghìn quân dự bị. Ai Cập thừa nhận thiệt hại hai chiếc máy bay trong đòn tấn công cuối cùng và tiếp tục đánh phá sân bay Al-Kufra cùng các trạm radar. Libya đưa ra con số thiệt hại máy bay Ai Cập cao hơn nhưng không có chứng thực độc lập, và nhiều quan sát viên ngoại quốc cho rằng cả hai bên đều thổi phồng thông tin thiệt hại.

Kết thúc và hệ quả

Mặc dù có ưu thế về tổ chức, kinh nghiệm và khả năng triển khai các cuộc không kích sâu vào lãnh thổ đối phương, lực lượng Ai Cập không thực hiện cuộc tiến công quy mô lớn tới Benghazi theo kế hoạch ban đầu mà chỉ giữ mức độ tấn công giới hạn. Nỗ lực của Yasser Arafat và Tổng thống Algeria Houari Boumediene nhằm làm trung gian hòa giải đã giúp ngừng chiến, khi Sadat ra lệnh chấm dứt hoạt động quân sự vào ngày 24 tháng 7 và phía Libya cũng ngừng phản kích và không kích.

Chiến tranh sau cùng không thay đổi đường biên giới hay làm lật đổ các chế độ cai trị, nhưng khiến mối quan hệ giữa Ai Cập và Libya lạnh nhạt kéo dài, hàng nghìn lao động Ai Cập phải rời Libya, và câu chuyện đổ lỗi giữa hai bên trở thành điều thường thấy trong dư luận chính trị của cả hai nước. Đặc biệt, mâu thuẫn mở rộng khi Sadat thăm Jerusalem vào tháng 11 năm 1977, chia rẽ thế giới Ả Rập và góp phần làm Libya trở thành trung tâm phản đối tiến trình hòa bình của Ai Cập với Israel.

Cuộc chiến bốn ngày khép lại một chu kỳ từ giấc mơ về liên minh Ả Rập cuối những năm 1960 đến thực tế đối đầu quân sự trong thập niên 1970. Sự kiện này nhấn mạnh tính dễ vỡ của các liên minh chính trị khi không có sự tin tưởng và đồng thuận sâu sắc giữa các bên liên quan.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Chiến tranh bốn ngày đánh dấu sự kết thúc thực tiễn của dự án thống nhất giữa Ai Cập và Libya.
  • Mâu thuẫn càng sâu sắc sau chiến tranh tháng 10 năm 1973 khi Libya bị loại khỏi kế hoạch chiến tranh chung của Ai Cập và Syria.
  • Sadat từng lên kế hoạch loại bỏ Gaddafi thông qua chính biến hoặc quân sự từ đầu năm 1977.
  • Chiến tranh không làm thay đổi biên giới nhưng khiến quan hệ hai nước xấu đi nghiêm trọng và làm hàng nghìn lao động Ai Cập rời Libya.
  • Sau chiến tranh, Libya trở thành trung tâm phản đối thỏa thuận hòa bình giữa Ai Cập và Israel.

Đăng ký bản tin QMVN