Cải cách Chính quyền Palestine: Chấm dứt trợ cấp cho gia đình kẻ tấn công

Chính sách cải cách của Chính quyền Palestine trước áp lực quốc tế

Kế hoạch của cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump về Dải Gaza vào mùa thu năm ngoái thu hút sự chú ý với hai điểm then chốt liên quan đến Chính quyền Palestine (PA).

Theo đó, PA được kỳ vọng sẽ tiếp nhận chính quyền địa phương bị chiến tranh tàn phá trong trung hạn và có thể xây dựng con đường hướng đến quyền tự quyết và nhà nước Palestine. Tuy nhiên, để đạt được điều này, PA phải thực thi một chương trình cải cách thực chất.

Dù mang tính chung chung, yêu cầu cải cách đã thúc đẩy PA tăng tốc nỗ lực thay đổi. Được thành lập từ các hiệp định Oslo, chính quyền ở Ramallah nhiều năm qua bị chỉ trích về tham nhũng từ chính người dân Palestine và bị Israel cáo buộc dung túng cho chủ nghĩa khủng bố qua các khoản trợ cấp gọi là "tiền hưu liệt sĩ" ("martyer payments"). Các khoản chi này đã gây căng thẳng quan hệ với Mỹ và cả Liên minh châu Âu (EU).

Chấm dứt hệ thống chi trả tranh cãi

PA tự nhận đã loại bỏ hệ thống bị chỉ trích này. Trong những năm qua, bên cạnh đó, PA cũng nỗ lực cải tiến giáo trình học đường, soạn thảo hiến pháp và tổ chức bầu cử dự kiến vào cuối năm. Tuy vậy, câu hỏi đặt ra là liệu các bước đi này có thực sự đáng tin cậy hay không.

Một phần câu trả lời dự kiến được hé lộ tại cuộc họp lần thứ hai của Nhóm nhà tài trợ Palestine (PDG) tổ chức ở Brussels hôm thứ Hai. Được EU ủy nhiệm, PDG gồm các nước châu Âu, các quốc gia Ả Rập và các tổ chức quốc tế nhằm hỗ trợ Palestine. Chỉ riêng EU đã cam kết tài trợ 1,6 tỷ euro trong một chương trình nhiều năm cho PA.

Áp lực tài chính và cam kết cải cách

PA đang chịu áp lực tài chính lớn khi Israel ngày càng cắt giảm khoản tiền chuyển giao. Bộ trưởng Tài chính Israel Bezalel Smotrich đã giữ lại hơn 4,3 tỷ euro tiền chuyển ngân cho PA, viện dẫn các khoản chi cho "quỹ liệt sĩ" và việc chuyển tiền đến Gaza làm lý do. EU cũng ràng buộc viện trợ với yêu cầu cải cách. Ngoại trưởng Đức Johann Wadephul vừa nhấn mạnh cần thiết phải cải cách PA trong chuyến thăm Jerusalem.

Tại Brussels, PA sẽ trình bày báo cáo về việc cải tổ "quỹ liệt sĩ" với sự tham dự của Thủ tướng Mohammed Mustafa và Bộ trưởng Tài chính Estephan Salameh. Quan trọng nhất là báo cáo đánh giá về hệ thống trợ cấp này được mong đợi.

Lịch sử và tranh cãi về trợ cấp liệt sĩ

Chính sách trợ cấp cho gia đình tù nhân hoặc người thiệt mạng bắt nguồn từ thập niên 1970, khi Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO) hỗ trợ những người bị giam giữ tại Israel và thân nhân họ. Sau khi PA ra đời, hệ thống này trở nên phức tạp hơn với các khoản tiền hàng tháng dựa trên thời gian tù hoặc cấp bậc quân sự của người đã mất.

Từ góc nhìn Palestine, đây là sự hỗ trợ cho các gia đình chịu thiệt thòi do mất đi lao động chính. Tuy nhiên, ở Israel, điều này bị cho là khuyến khích hành động bạo lực khi tiền thưởng tăng theo mức độ nghiêm trọng của tội danh. Do đó, cụm từ "pay for slay" (trả tiền cho giết người) được phổ biến để chỉ trích chính sách này. Trước năm 2023, PA được cho là chi khoảng 600 triệu shekel (khoảng 170 triệu euro) mỗi năm cho các khoản chi trực tiếp này.

Cải cách chuyển sang trợ cấp xã hội

Sức ép quốc tế ngày càng tăng khi Mỹ áp dụng luật từ năm 2018 cấm hỗ trợ tài chính cho PA nếu còn duy trì các khoản "tiền hưu liệt sĩ". Israel cũng trừ khoản tiền tương đương từ thuế hải quan thu được cho PA. Các cuộc đàm phán giữa PA và các nước đối tác diễn ra trong nhiều năm nhằm giải quyết vấn đề này.

Về mặt xã hội, việc cắt giảm các khoản trợ cấp không dễ dàng vì các tù nhân và liệt sĩ được xem là anh hùng giải phóng dân tộc. Ước tính từ 1967 đến 2023, có khoảng một triệu người Palestine từng bị bắt giam ít nhất một lần, tương đương một phần năm dân số.

Tháng 2/2025, Tổng thống PA Mahmoud Abbas ra sắc lệnh thay thế việc trả trợ cấp cũ bằng một hệ thống mới tập trung vào hỗ trợ cho những người thực sự cần, thông qua "Quỹ Quốc gia tăng cường kinh tế" (Tamkeen). Dù đã lên kế hoạch từ trước dưới thời Tổng thống Joe Biden, thời điểm công bố cũng nhằm cải thiện quan hệ với chính quyền Trump.

Mặc dù vấp phải sự phản đối từ các tổ chức tù nhân, Tamkeen từ đó đã thực hiện thay thế trợ cấp bằng hình thức hỗ trợ xã hội. Tuy nhiên quá trình thực hiện còn chậm chạp, chỉ mới trả tiền theo hệ thống mới vào cuối tháng 12, và bị Israel chỉ trích là mang tính hình thức để đánh lừa cộng đồng quốc tế. Một số tổ chức thân Israel còn lan truyền thông tin rằng tiền vẫn được chi trả theo cách cũ.

Khó khăn trong nhận thức và triển vọng tương lai

PA và lãnh đạo Tamkeen, ông Ahmed Majdalani, đã phản bác những thông tin sai lệch và khẳng định đây là bước tiến lớn trong cải cách, song thành công chỉ có thể đạt được nếu nguồn tiền của PA không tiếp tục bị Israel giữ lại. Một khảo sát độc lập do PA đặt hàng đánh giá hệ thống mới cũng đã cho kết quả tích cực, dù vẫn còn nghi ngại về mức độ toàn diện của nghiên cứu.

Tại Washington, quan điểm về cải cách của PA còn mang tính phủ nhận, trong khi các nước EU nhìn nhận tiến trình này với thái độ khách quan, công nhận nỗ lực nghiêm túc của PA nhưng cũng thừa nhận khó khăn khi lãnh đạo PA hạn chế truyền thông mạnh mẽ về cải cách vì áp lực dư luận trong nước.

Câu hỏi lớn hiện nay là liệu Israel có thực sự muốn một PA tái cấu trúc hay chỉ tìm cách trì hoãn quá trình cải cách này. Trong khi đó, trong dân chúng Palestine, vấn đề cải cách ngoài biểu tượng "tiền liệt sĩ" không thu hút được sự quan tâm rộng rãi do mất lòng tin vào Chính quyền Palestine.

Những bước đi gần đây cho thấy PA đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng trên con đường tự chủ và cải tổ chính trị, với sự hậu thuẫn từ các nhà tài trợ quốc tế và yêu cầu từ Israel. Tuy nhiên, sự phức tạp về nội bộ và ngoại giao vẫn làm cho tương lai của các cải cách này còn nhiều điều bất định.