Một lá phiếu trong thời hạn giám sát
Thỏa thuận được gọi là “123 Agreement”, theo Điều 123 của Đạo luật Năng lượng Nguyên tử Mỹ, đặt ra khuôn khổ pháp lý cho hợp tác hạt nhân dân sự. Nhà Trắng chuyển đề xuất tới Quốc hội cuối tháng 8/2026. Theo lịch được các nghị sĩ nêu, thời hạn xem xét 90 ngày bắt đầu từ khi văn kiện được đưa vào hồ sơ Thượng viện ngày 14/9, khiến khoảng thời gian đến giữa tháng 12 trở thành giai đoạn then chốt để cơ quan lập pháp phản ứng. Việc dự kiến có bỏ phiếu không đồng nghĩa kết quả đã được định đoạt, cũng không có nghĩa một nghị quyết phản đối chắc chắn sẽ có hiệu lực.
Thượng nghị sĩ Dân chủ Jeff Merkley cho biết đã phối hợp với các đồng nghiệp, trong đó có Tim Kaine, Ed Markey, Chris Coons và Chris Van Hollen, cùng những nghị sĩ Cộng hòa để bảo đảm cơ hội bỏ phiếu. Tranh luận tại Quốc hội cho thấy một thỏa thuận kỹ thuật cao vẫn có thể trở thành câu hỏi rất công khai: ai được kiểm tra nội dung, giới hạn của chuyển giao công nghệ nằm ở đâu, và phải làm gì nếu các cam kết không được đáp ứng.
Ranh giới giữa điện hạt nhân và rủi ro phổ biến vũ khí
Điện hạt nhân có thể giúp đa dạng hóa nguồn cung điện và giảm lượng nhiên liệu hóa thạch dùng trong nước. Tuy nhiên, công đoạn làm giàu uranium và tái xử lý nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng là hai phần nhạy cảm của chu trình nhiên liệu.
Chúng có những ứng dụng dân sự hợp pháp, nhưng nếu thiếu kiểm soát hiệu quả, công nghệ và vật liệu liên quan cũng làm gia tăng lo ngại về nguy cơ phổ biến vũ khí. Vì thế, bất đồng hiện nay không phải là khẳng định Saudi Arabia đã chế tạo bom, mà là mức bảo đảm cần thiết trước khi hai nước mở rộng hợp tác.
Những người chỉ trích viện dẫn thỏa thuận Mỹ – Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất năm 2009, thường được gọi là “tiêu chuẩn vàng”, trong đó Abu Dhabi cam kết không làm giàu uranium và không tái xử lý nhiên liệu trên lãnh thổ mình. Chính quyền Trump nói thỏa thuận với Riyadh có các biện pháp chống phổ biến vũ khí theo yêu cầu pháp luật. Còn các nghị sĩ phản đối cho rằng việc không có ràng buộc tương tự có thể trở thành một tiền lệ khó quản lý khi nhiều nước trong khu vực theo dõi nhau sát sao.
Hai bức thư mật và điều kiện quan hệ với Israel
Một tranh cãi khác ít được nhìn thấy nằm trong hai bức thư đi kèm thỏa thuận nhưng được giữ mật. Trong thư ngày 16/9, một nhóm thượng nghị sĩ thuộc cả hai đảng đề nghị chính quyền công bố thông tin để các nhà lập pháp và công chúng hiểu đầy đủ phạm vi nghĩa vụ mà Washington và Riyadh đã thỏa thuận. Vấn đề không chỉ là quyền tiếp cận tài liệu; đó còn là khả năng đánh giá các cơ chế giám sát trước khi một khuôn khổ hợp tác lâu dài có hiệu lực.
Mối liên hệ với Israel càng khiến bức tranh thêm phức tạp. Tổng thống Trump tuyên bố thỏa thuận chỉ có hiệu lực nếu Saudi Arabia bình thường hóa quan hệ với Israel, song theo các trợ lý Quốc hội được Reuters dẫn lời, điều kiện này không được viết trong nội dung thỏa thuận. Sự khác biệt giữa phát biểu chính trị và câu chữ pháp lý khiến các nghị sĩ muốn biết điều kiện nào thực sự có thể kiểm chứng và thực thi. Một cam kết ngoại giao chỉ đem lại sự rõ ràng khi cơ chế triển khai của nó cũng minh bạch.
Tham vọng năng lượng trong môi trường khu vực bất định
Saudi Arabia muốn có thêm lựa chọn về nguồn điện, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế và công nghiệp trong nhiều thập niên. Với Washington, hợp tác dân sự là cơ hội duy trì ảnh hưởng đối với tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình bảo vệ vật liệu và quan hệ chiến lược. Nhưng các thỏa thuận năng lượng hạt nhân luôn có tuổi thọ dài hơn một nhiệm kỳ tổng thống. Vì vậy, các biện pháp thanh sát và trách nhiệm giải trình cần được cân nhắc cùng các lợi ích thương mại và ngoại giao trước mắt.
Câu hỏi an ninh gắn liền với Iran. Thái tử Mohammed bin Salman từng nói Saudi Arabia không muốn sở hữu vũ khí hạt nhân, nhưng sẽ phát triển chúng nếu Iran có loại vũ khí này. Phát biểu đó được những người lo ngại phổ biến vũ khí nhắc lại như lý do phải đặt ra hàng rào bảo vệ nghiêm ngặt. Kết quả tranh luận tại Thượng viện vì thế có ý nghĩa vượt ra ngoài một dự án điện lực: nó liên quan đến cách Mỹ cân bằng hợp tác với đối tác, luật pháp của chính mình và việc hạn chế rủi ro lâu dài tại Trung Đông.
