Một quyết định mở đường, chưa phải giấy phép xây dựng
Tại Fort McMurray, trung tâm ngành dầu cát Alberta, ông Mark Carney công bố Pacific Link được xếp vào nhóm dự án vì lợi ích quốc gia theo Building Canada Act. Danh hiệu này cho phép hồ sơ đi qua một quy trình đánh giá liên bang phối hợp do Major Projects Office dẫn dắt, cùng với Canada Energy Regulator. Ottawa đặt mục tiêu chốt các điều kiện liên quan đến tuyến đi, quyền lợi các bên, bảo vệ môi trường và giám sát vào ngày 1/9/2027. Cột mốc ấy không đồng nghĩa mọi giấy phép đã được cấp hay công trường hiện đã khởi động.
Kế hoạch dự tính đưa thêm khoảng một triệu thùng dầu thô mỗi ngày từ Alberta tới bờ biển British Columbia để tiếp cận thị trường châu Á. Trans Mountain Corporation của nhà nước sẽ chủ trì phát triển, với sự tham gia của Pembina Pipeline Corporation. Chính phủ liên bang và Alberta dự kiến chia sẻ vai trò sở hữu chủ chốt. Tuyến phía nam được giới thiệu là phương án tránh vùng ven biển phía bắc nhạy cảm, song vị trí chi tiết vẫn cần nghiên cứu, tham vấn và xác định chính thức.
Vì sao Canada muốn thêm cửa ra biển
Trong nhiều năm, hơn 90% lượng dầu thô Canada xuất khẩu chảy qua biên giới sang Mỹ. Mối liên kết ấy tạo thị trường lớn và mạng lưới vận tải thuận lợi, đồng thời khiến nguồn thu dễ chịu tác động khi thương mại hai nước bất đồng.
Trong bối cảnh thuế quan của chính quyền Tổng thống Donald Trump gây căng thẳng, chính phủ Carney muốn tăng gấp đôi xuất khẩu sang các thị trường ngoài Mỹ trong một thập kỷ. Pacific Link được đặt trong chiến lược này chứ không chỉ được xem như một dự án đường ống đơn lẻ.
Canada đã mở rộng Trans Mountain năm 2024, nâng công suất hệ thống hiện hữu lên khoảng 890.000 thùng mỗi ngày; theo thông tin được Reuters dẫn lại, tuyến đã vận hành ở công suất tối đa. Một lối ra Thái Bình Dương bổ sung có thể tăng lựa chọn cho nhà sản xuất và người mua ở châu Á đang tìm nguồn cung đa dạng. Nhưng muốn sử dụng đầy đủ một triệu thùng công suất mới, ngành khai thác dầu cát cần mở rộng sản lượng đáng kể. Đây là khoản đầu tư tốn kém, dài hạn và gắn chặt với triển vọng nhu cầu dầu toàn cầu.
Bài toán hàng chục tỷ CAD và những con số kỳ vọng
Alberta dự tính chi phí xây dựng khoảng 35,2 đến 43,7 tỷ CAD. Ottawa công bố ước tính dự án sẽ tạo 140.000 việc làm trên cả nước, đóng góp hơn 20 tỷ CAD vào GDP mỗi năm và khoảng 100 tỷ CAD nguồn thu chính phủ tính đến năm 2060. Các con số là mô hình triển vọng do chính phủ đưa ra, phụ thuộc vào giá dầu, thời gian thi công, giá vốn, khả năng bán hàng và nhiều giả định khác. Chúng không phải những khoản doanh thu đã được bảo đảm.
Một thách thức lớn là tìm dòng tiền đủ vững để tài trợ trước khi từng thùng dầu đi qua ống. Sự tham gia của nhà nước có thể củng cố tính liên tục của dự án; ngược lại, quy mô vốn buộc người nộp thuế và nhà đầu tư phải quan tâm rủi ro đội chi phí. Kinh nghiệm của các công trình năng lượng trước đó ở Canada cho thấy tiến độ và chi phí có thể thay đổi đáng kể khi phát sinh tranh chấp pháp lý, điều chỉnh thiết kế hoặc yêu cầu bảo tồn môi trường.
Tiếng nói bản địa và giới hạn của lời hứa tăng trưởng
Ottawa và Alberta dự kiến dành tối thiểu 10% quyền sở hữu cho các cộng đồng bản địa, kèm cơ chế hỗ trợ vay vốn. Chief Raymond Powder thuộc Fort McKay First Nation nói cộng đồng của ông quan tâm tới khả năng đầu tư. Tuy nhiên, cơ hội nắm cổ phần không tự động đồng nghĩa tất cả cộng đồng bị ảnh hưởng đều ủng hộ. Một số đại diện bản địa và tổ chức môi trường đã bày tỏ lo ngại về thời hạn tham vấn, thông tin tuyến đi chưa đầy đủ, quyền lợi truyền thống và nguy cơ đối với hệ sinh thái, vùng nước ven biển.
Chính phủ khẳng định sẽ tiếp tục tham vấn sâu rộng và đưa các điều kiện về môi trường, hàng hải, sử dụng lao động địa phương vào quy trình rà soát. Vì vậy, thước đo trong giai đoạn tiếp theo không chỉ là thời gian phê duyệt nhanh hay số thùng dầu tiềm năng. Điều quan trọng còn là chất lượng đồng thuận, minh bạch về nguồn vốn, trách nhiệm giám sát và khả năng kiểm chứng các lợi ích đã hứa. Một công trình hướng ra thế giới vẫn phải tạo được nền tảng tin cậy với những người sống dọc hành lang của nó.
