Taliban đối mặt nguy cơ mất ổn định nội bộ và áp lực quốc tế tại Kabul

Chính quyền Taliban tại Kabul sau gần 5 năm tiếp quản đang đứng trước ngưỡng cửa khủng hoảng sâu sắc. Bảo vệ sự hiện diện đơn nhất và cứng rắn của Taliban chỉ là lớp vỏ bọc che đậy những rạn nứt cấu trúc nghiêm trọng trong bộ máy quản trị. Thay vì là một hình mẫu thể chế có năng lực nhà nước, Taliban giờ đây phiên dịch thành chế độ bị áp bức chuyên chế dễ bị vỡ vụn do các mâu thuẫn nội bộ và các thách thức từ bên ngoài.

Cuộc khủng hoảng hiện tại không chỉ là kết quả của sự cô lập ngoại giao hay các biện pháp trừng phạt quốc tế, mà còn do sự quản lý không bền vững của Taliban trên nhiều khía cạnh từ kinh tế, chính trị đến đối ngoại.

Trên bình diện trong nước, Taliban đang dần vỡ vụn theo các phe phái đối địch. Ảo giác về một hệ thống chỉ huy thống nhất bị thay thế bằng một cuộc tranh giành quyền lực không khoan nhượng giữa hai trung tâm quyền lực chính.

Một bên là phe cực đoan Kandahar, một nhóm lãnh đạo giáo sĩ bảo thủ do lãnh tụ tối cao Hibatullah Akhundzada đứng đầu. Bên kia là phe Kabul quân sự do Sirajuddin Haqqani và các nhân vật khác cầm quyền trong hoạt động điều hành hàng ngày. Phe Kandahar đòi hỏi sự tuân thủ ý thức hệ tuyệt đối và kiểm soát tài chính tập trung, dẫn đến sự xa lánh các chỉ huy chiến trường từng là trụ cột trong cuộc nổi dậy, khiến năng lực hành chính của nhà nước tê liệt và nền kinh tế phụ thuộc vào hoạt động buôn lậu cùng viện trợ nhân đạo thất thường.

Áp lực bên trong này còn trở nên gay gắt hơn bởi sự gia tăng của phe đối lập chính trị, trực tiếp bác bỏ tuyên bố về sự toàn quyền và tính hợp pháp của Taliban.

Nhà lãnh đạo Mặt trận Kháng chiến Quốc gia, Ahmad Massoud, đã thách thức luận điệu của Taliban khi phủ nhận giả thuyết rằng lực lượng chống Taliban bị chia rẽ hay yếu thế trước người dân Afghanistan. Massoud cho rằng giải pháp cho khủng hoảng Afghanistan chính là trao quyền quyết định trực tiếp cho người dân.

Vị lãnh đạo này nhấn mạnh rằng thống nhất quốc gia không thể xây dựng trên sự im lặng, sợ hãi hay sự áp đặt cưỡng chế bởi Taliban, mà cần hệ thống công bằng, tôn trọng lẫn nhau và chấp nhận đa dạng văn hóa - dân tộc của Afghanistan.

Kháng chiến chống Taliban hiện bao gồm cả lực lượng chính quy như NRF ở các vùng thung lũng Panjshir, Takhar, Badakhshan do các chính trị gia lão thành chỉ huy, cùng các nhóm phi tập trung như Pasiban-i-Watan và Sepahian-i-Mihan, hoạt động tại địa phương với các chiến thuật du kích. Taliban hiện phải phân chia lực lượng để đối phó cả hai hình thức kháng cự này, gây quá tải cho hệ thống an ninh.

Trên mặt trận đối ngoại, sai lầm ngoại giao của Taliban được thể hiện rõ qua sự đổ vỡ quan hệ với Pakistan, đồng minh một thời quan trọng. Trong nhiều thập niên, Islamabad là tuyến đường hành lang chiến lược thiết yếu cho Kabul, nhưng Taliban lại ưu tiên gắn bó với các mạng lưới chiến binh toàn cầu hơn là xây dựng mối quan hệ song phương bền vững.

Việc Taliban trở thành nơi trú ẩn, cung cấp tài chính và hỗ trợ tình báo cho tổ chức Tehreek-i-Taliban Pakistan (TTP) đã giúp nhóm này tấn công xuyên biên giới ở các khu vực như Chitral và các tỉnh Khyber Pakhtunkhwa, Balochistan của Pakistan.

Do Taliban không cam kết thực hiện nghĩa vụ chống khủng bố theo các cơ chế khu vực, Pakistan đã chấm dứt chính sách kiên nhẫn chiến lược, chuyển sang biện pháp răn đe quân sự mạnh mẽ, bao gồm các cuộc không kích nhằm vào cơ sở hạ tầng phiến quân như Chiến dịch Ghazab lil-Haq.

Phía Taliban đáp trả bằng cách kích động tinh thần dân tộc và thách thức đường biên giới Durand Line, tháo dỡ hàng rào và gây ra các cuộc đụng độ trên địa bàn cửa khẩu Torkham. Điều này làm gián đoạn đáng kể hoạt động thương mại trong khu vực đồng thời gia tăng quan ngại của Islamabad khi Taliban thắt chặt quan hệ ngoại giao với New Delhi, tạo ra nguy cơ đối đầu an ninh hai mặt trận.

Trong bối cảnh đối nội đầy thách thức, Kabul tìm kiếm sự công nhận quốc tế và hợp tác với các đối tác như Nga nhằm tạo dấu ấn hội nhập. Nga đã có bước tiến trong ngoại giao khi loại Taliban khỏi danh sách các tổ chức khủng bố, nhưng quan hệ này chủ yếu mang tính giao dịch chiến lược hơn là niềm tin ngoại giao thực sự.

Mặc dù có thỏa thuận hợp tác kỹ - chiến thuật, Moscow coi Taliban là lá chắn ngăn chặn sự mở rộng của tổ chức Nhà nước Hồi giáo Khorasan cùng các nhóm cực đoan khu vực khác. Nhà phân tích Nga Andrei Serenko cảnh báo rằng sự phân hóa nội bộ và sự xuất hiện của các lực lượng kháng chiến mới có thể làm phức tạp thêm bối cảnh an ninh Afghanistan và ảnh hưởng đến hòa bình khu vực.

Ngoài ra, Taliban vẫn duy trì quan hệ với nhóm TTP, vốn được Nga xem là tổ chức khủng bố, khiến sự cân nhắc chiến lược của Moscow thêm phần khó khăn, đòi hỏi một địa phương Kabul đủ ổn định để kiểm soát các mối đe dọa an ninh nhưng lại đang đối mặt với các thách thức nghiêm trọng từ bên trong lẫn ngoại giao.

Quyền lực Taliban hiện bị kẹp giữa các áp lực từ láng giềng tức giận ở phía đông, sự phản kháng nội bộ ngày càng tăng, và các đối tác thận trọng ở phía bắc. Sự ổn định hiện tại được duy trì ở Afghanistan có thể chỉ mang tính bề mặt, không tương xứng với kiểm soát lãnh thổ trên thực tế.

Nếu Taliban không thay đổi cách tiếp cận, nới lỏng sự cứng nhắc trong chính trị và ý thức hệ, đồng thời giải quyết các mâu thuẫn về an ninh, chính trị và ngoại giao, Afghanistan có thể trở lại giai đoạn chia rẽ chủ quyền và khủng hoảng nội chiến.