Cuộc đua lập pháp gây tranh cãi
Dự luật được đưa ra phiên đọc đầu tiên tại Hạ viện ngày thứ Sáu, trong một động thái khiến đối lập bất ngờ. Các nghị sĩ còn bỏ phiếu kéo dài tranh luận sang thứ Bảy để vượt qua chiến thuật trì hoãn. Đây mới là chặng đầu trong ba lần đọc cần thiết, chưa phải quyết định cuối cùng về mô hình tài trợ.
Nội dung then chốt là bỏ khoản phí cấp phép tổng cộng 205 crown mỗi tháng đối với hộ gia đình, chuyển sang cấp ngân sách và giảm nguồn kinh phí khoảng 15%, có thể bắt đầu từ năm 2027. Cơ chế mới sẽ tác động đến Czech Television, đơn vị có lượng khán giả hàng đầu tại Séc, và Czech Radio, tổ chức thực hiện các chương trình thông tin, văn hóa và phục vụ công chúng.
Hai mô hình tài trợ, hai cách nhìn về trách nhiệm
Đảng ANO của Thủ tướng Babiš từng hứa trong chiến dịch tranh cử sẽ chấm dứt phí cấp phép. Theo chính phủ, nhiều quốc gia châu Âu đã rời bỏ mô hình thu phí trực tiếp; người dân sẽ bớt một khoản thanh toán định kỳ còn các đài cần quản lý chi tiêu hiệu quả hơn. Chính phủ khẳng định thay đổi tài chính không đồng nghĩa can thiệp nội dung.
Tuy nhiên, cách chi tiền quan trọng không kém số tiền. Khi kinh phí phụ thuộc quyết định ngân sách chính trị, sự ổn định có thể bị đặt trước mỗi kỳ thương lượng. Một khoản cắt giảm sâu cũng có thể thu hẹp điều tra dài kỳ, mạng lưới phóng viên địa phương, nội dung dành cho cộng đồng nhỏ và khả năng đầu tư công nghệ số. Đây là những rủi ro được giới chuyên môn nêu ra, chưa phải hậu quả đã được xác nhận.
Nỗi lo từ các tòa soạn và tiêu chuẩn châu Âu
Lãnh đạo đảng Pirate đối lập, Zdeněk Hřib, cáo buộc liên minh cầm quyền đi theo quỹ đạo tập trung quyền lực và gợi lại tranh luận về truyền thông ở Hungary. Đó là nhận định của phe đối lập, không phải kết luận pháp lý về chính quyền Séc. Các nghiệp đoàn báo chí và các tổ chức như Reporters Without Borders, International Press Institute cùng European Broadcasting Union phản đối cách thúc đẩy gấp rút, yêu cầu đối thoại rộng hơn và hàng rào bảo đảm độc lập.
Theo European Broadcasting Union, đạo luật European Media Freedom Act của EU đòi hỏi truyền thông công được cấp nguồn lực đầy đủ, bền vững và có thể dự đoán. Tài trợ từ ngân sách không tự động đồng nghĩa kiểm duyệt; vấn đề nằm ở việc kinh phí có bị sử dụng như phần thưởng hoặc hình phạt cho từng quyết định biên tập hay không. Tranh luận vì thế cần đi vào thiết kế bảo vệ, chứ không chỉ khẩu hiệu cải cách.
“Chúng tôi đang chứng kiến Andrej Babiš và những người xung quanh bước vào quỹ đạo thiết lập một chế độ độc đoán.” — Zdeněk Hřib
Điều cần theo dõi sau phiên tranh luận
Một điểm chưa được giải thích trọn vẹn là dự toán ngân sách 2027 đang dự kiến thâm hụt rộng hơn nhưng chưa bố trí rõ tiền cho truyền thông công. Nghị viện sẽ cần biết nguồn bù đắp, công thức cấp vốn nhiều năm, cơ chế giám sát độc lập và thủ tục giải trình khi cắt giảm. Những câu hỏi này giúp phân biệt cải cách quản trị với giảm năng lực của cơ quan truyền thông.
Đối với người xem và người nghe, thử thách thực tế là liệu dịch vụ có còn đa dạng, đáng tin và dễ tiếp cận sau thay đổi. Các bên có thể bất đồng về phí truyền hình, song lợi ích chung vẫn là giữ khoảng cách an toàn giữa người chi ngân sách và người đặt câu hỏi trước quyền lực.
