Di sản nho cổ đại ở vùng cao Tigray
Khu vực miền núi phía bắc Ethiopia, gồm Tigray, là một trong những vùng đất nông nghiệp cổ xưa nhất châu Phi với nhiều cây trồng quan trọng như đậu và ngũ cốc teff. Trong số đó, cây nho cũng có sự hiện diện lâu đời nhưng ít được biết đến. Các nhà địa lý học, kỹ sư nông nghiệp và khảo cổ đã phối hợp nghiên cứu lịch sử canh tác nho kết hợp với khảo cổ học phát hiện nhiều di vật như hạt nho hóa thạch, bình rượu, cầu nho khắc trên đá cùng với tư liệu lịch sử cho thấy việc trồng nho đã diễn ra từ thời vương quốc Aksum cổ đại (khoảng 150 TCN - 800 SCN).
Nhóm nghiên cứu tập trung điều tra xem liệu những cây nho hiện tại ở Tigray có thể là hậu duệ của giống nho từ thời Aksumite hay không.
Mô hình trồng nho truyền thống và vai trò của nông dân
Khác với các vườn nho rộng lớn theo kiểu Địa Trung Hải, cây nho ở Tigray thường được trồng trong sân vườn gia đình, khuôn viên làng hoặc đất của nhà thờ. Người dân ăn nho tươi, chia sẻ với hàng xóm và dùng làm quà tặng cho các nhà thờ Chính thống giáo, đồng thời các thân cây nho cũng đóng vai trò tạo bóng mát trong mùa khô. Cây nho thường được nhân giống bằng cành ghép qua nhiều thế hệ trong cộng đồng thay vì mua giống thương mại.
Kết quả nghiên cứu hé lộ một di sản phức tạp được kiến tạo bởi quản lý nhỏ lẻ lâu dài, tập quán văn hóa và sự cách biệt địa lý ở các làng xa xôi. Giống nho mang tên Rubaksum Tsellim được xác định là một dòng gen riêng biệt có nguồn gốc gần với các giống Địa Trung Hải, phản ánh sự pha trộn giữa giống nho bản địa Aksumite và các dòng nho nhập khẩu từ Eritrea đầu thế kỷ 20.
Phương pháp nghiên cứu và khám phá di truyền
Đoàn nghiên cứu tiến hành khảo sát thực địa trên diện tích 1.269 km² ở bốn vùng miền núi, phát hiện 41 cây nho trưởng thành và ước tính tồn tại khoảng 1.000–1.500 cây quy mô lớn trong toàn khu vực. Các cây nho này không trồng dưới hình thức vườn chuyên canh mà hòa quyện trong các khu nhà dân.
Điển hình, một cây nho ở làng Rubaksa - khu vực nguồn nước suối tự nhiên ở thung lũng núi Tembien - được các dân cư địa phương biết đến và chăm sóc trong nhiều thế hệ. Mẫu lá và hạt nho được thu thập cho phân tích ADN và hình thái. Kết quả ADN không trùng khớp với cơ sở dữ liệu quốc tế nhưng cho thấy điểm tương đồng với các giống truyền thống từ vùng Địa Trung Hải và Caucasus. Hình dạng hạt nho cũng tương tự nho ở Italy, Síp và Hy Lạp.
Rubaksum Tsellim - dòng nho mang dấu ấn lịch sử và địa phương
Dựa trên các dấu hiệu khoa học và văn hóa, các chuyên gia đề xuất tên gọi Rubaksum Tsellim cho giống nho này, kết hợp tên Rubaksa, thành phố cổ Aksum và chữ "tsellim" trong tiếng Tigrinya nghĩa là đen hay tối màu. Người sở hữu từng cây nho Rubaksum Tsellim được trao chứng nhận nhằm khuyến khích bảo tồn và nhân giống bằng ghép cành.
Một phát hiện quan trọng khác là cây nho lâu đời nhất được ghi nhận tại trung tâm thành phố Aksum có cùng mã gen với cây ở Rubaksa, củng cố giả thuyết về sự tồn tại của một truyền thống trồng nho cổ rộng khắp vùng Tigray từ thời xưa. Vị trí các cây nho này gần các khu định cư lịch sử, nhà thờ và tu viện cho thấy vai trò của các cơ sở tôn giáo trong việc duy trì văn hóa trồng nho qua nhiều thế kỷ.
Ý nghĩa bảo tồn trong bối cảnh hiện đại
Giống nho Rubaksum Tsellim không chỉ có giá trị lịch sử mà còn chứa đựng nhiều đặc điểm di truyền quan trọng có thể giúp cải thiện khả năng thích nghi với hạn hán và biến đổi khí hậu. Từ các điều kiện sinh trưởng trên đất đá và tưới nước thủ công, cây nho này thể hiện tiềm năng phát triển trồng nho bền vững trong điều kiện khô hạn.
Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của nông dân như những người gìn giữ đa dạng sinh học nông nghiệp qua các thế hệ. Tuy nhiên, chiến tranh gần đây ở Tigray đã làm gián đoạn sinh kế nông thôn, khiến nhiều cây nho bị bỏ hoang hoặc chết, đe dọa sự tồn tại của các dòng gen quý hiếm này. Trước đó, tình trạng chiến tranh từng khiến giống nho này suy giảm từ thế kỷ 19 được mô tả bởi nhà thực vật học Wilhelm Schimper.
Bảo tồn những cây nho Rubaksum Tsellim không chỉ giữ gìn sự đa dạng di truyền mà còn là cầu nối sống động giữa cộng đồng nông dân hiện đại và di sản nông nghiệp cổ xưa của Ethiopia.
Những điều bổ ích rút ra từ bài viết
- Các cây nho ở Tigray Ethiopia có nguồn gốc từ thời vương quốc Aksum, mang giá trị di truyền và văn hóa lâu đời.
- Rubaksum Tsellim là giống landrace độc đáo, được giữ gìn qua nhiều thế hệ nông dân trong các cộng đồng nhỏ lẻ.
- Phân tích ADN và hình thái hạt nho cho thấy liên hệ với giống nho truyền thống vùng Địa Trung Hải và Caucasus.
- Chiến tranh gần đây tại Tigray đã làm thiệt hại nhiều vườn nho, đặt ra nguy cơ mất giống quý hiếm.
- Giống nho này có khả năng thích nghi với điều kiện khô hạn, mở ra cơ hội phát triển nông nghiệp bền vững.
Đăng ký bản tin QMVN
Bản tin buổi sáng mỗi ngày - chỉ những bài đáng đọc, không spam.








