Lá phiếu trở thành phép thử đối với chất lượng sống
Tại nhiều khu dân cư, tranh luận chính trị bắt đầu từ những điều giản dị: vòi nước có chảy hay không, rác có được thu gom, đường phố có an toàn và đèn có sáng vào buổi tối. Những vấn đề vốn thuộc trách nhiệm của chính quyền đô thị nay trở thành thước đo niềm tin vào toàn bộ hệ thống dân chủ. Reuters ghi nhận sự bức xúc về thiếu nước, mất điện và tỷ lệ thất nghiệp cao; AP cũng nhấn mạnh các đô thị chịu sức ép từ quản trị thiếu ổn định và dịch vụ sa sút.
Sự bất mãn ấy đặt ANC vào thế khó đặc biệt. Đảng từng được đánh giá cao nhờ vai trò chấm dứt apartheid, nhưng ký ức lịch sử không thể thay thế hiệu quả cung cấp dịch vụ. Tổng thống Cyril Ramaphosa thừa nhận những thất bại ở cấp thành phố đã làm giảm lòng tin của công chúng, đồng thời coi cuộc bầu cử là cơ hội sửa chữa. Lời kêu gọi ấy sẽ được đánh giá không chỉ bằng số phiếu mà còn bằng khả năng thay đổi thực tế sau bầu cử.
Johannesburg và bản đồ cạnh tranh mới
Johannesburg, trung tâm thương mại lớn nhất Nam Phi, là phần thưởng chính trị quan trọng nhất trong cuộc đua. Helen Zille, gương mặt kỳ cựu của DA, vận động mạnh mẽ quanh chủ đề quản trị đô thị và được dự báo có thể dẫn đầu về phiếu nhưng chưa chắc đạt đa số ghế.
Trong bầu cử năm 2021, theo Ủy ban Bầu cử Nam Phi, ANC chỉ giành khoảng 33,6% tại hội đồng Johannesburg, còn DA đạt khoảng 26,5%; đó là nền tảng của cuộc cạnh tranh và thương lượng phức tạp hôm nay.
Những điểm nóng khác trải dài từ Tshwane, bao gồm thủ đô hành chính Pretoria, đến eThekwini với thành phố cảng Durban. Đảng uMkhonto weSizwe của cựu tổng thống Jacob Zuma là nhân tố đáng chú ý tại KwaZulu-Natal, trong khi DA được đánh giá có lợi thế giữ Cape Town. Các khu vực ấy không hoàn toàn giống nhau: ưu tiên của cử tri thay đổi theo nước sạch, việc làm, an ninh và lịch sử liên minh ở từng đô thị.
Khi thắng cử chưa đồng nghĩa với cầm quyền
Luật chơi địa phương khiến ngày công bố kết quả mới chỉ mở đầu một chặng đường. Người dân bầu hội đồng, rồi các thành viên hội đồng lựa chọn thị trưởng và xây dựng ban lãnh đạo. Nếu không đảng nào nắm quá nửa số ghế, thỏa thuận liên minh là điều kiện để thông qua ngân sách, chỉ định lãnh đạo và quản lý những dịch vụ thiết yếu. Khác biệt chính sách, tranh chấp nhân sự hoặc việc rút ủng hộ có thể nhanh chóng làm chính quyền tê liệt.
Liên minh không tự nó là thất bại: hợp tác giữa nhiều đảng có thể thúc đẩy giám sát và đại diện đa dạng hơn. Nhưng một liên minh chỉ tập trung chia ghế có nguy cơ quên mất trách nhiệm chung. Trọng tâm của giai đoạn sau bầu cử vì vậy phải là các cam kết đo được: tiến độ sửa hệ thống cấp nước, minh bạch hợp đồng, lịch bảo trì lưới điện và cơ chế công bố kết quả phục vụ người dân.
Một ngày bỏ phiếu, hệ quả kéo dài đến năm 2029
Ủy ban Bầu cử Độc lập (IEC) tổ chức bỏ phiếu chính thức từ 7 giờ đến 21 giờ ngày 4/11, sau hai ngày bỏ phiếu đặc biệt. Cơ quan này cho biết đã phê duyệt hơn 2,65 triệu đơn bỏ phiếu đặc biệt và chuẩn bị gần 23.700 địa điểm bầu cử. Chính phủ dành ngày bầu cử làm ngày nghỉ lễ nhằm tạo điều kiện tham gia; kết quả tổng hợp dự kiến được công bố vào Chủ nhật, chứ chưa thể được xem là có sẵn trong lúc cử tri vẫn đi bỏ phiếu.
Kết quả sẽ còn tác động vượt phạm vi các đô thị. Nó cung cấp chỉ dấu về sự thay đổi liên minh cử tri trước bầu cử toàn quốc năm 2029 và trước cuộc chuyển giao lãnh đạo trong ANC khi nhiệm kỳ lãnh đạo đảng của Ramaphosa kết thúc vào năm 2027. Nhưng những dự báo trước bầu cử, kể cả khả năng ANC tụt dưới 40%, vẫn chỉ là dự báo. Cuộc kiểm chứng quan trọng nhất sẽ là khả năng các nhà lãnh đạo biến quyền lực được trao thành dịch vụ và sự tin cậy.
