“Không tiền, không tương lai”
Reuters đã trò chuyện với hơn hai chục người trên khắp Iran, thuộc nhiều tầng lớp và vùng miền, và nghe cùng một câu chuyện: thu nhập thực tế sụt giảm trong khi giá cả không ngừng leo thang. Tại thành phố Mashhad ở đông bắc, Mohammadali, chủ cửa hàng 47 tuổi và là cha của hai con, mô tả cuộc sống bị chi phối bởi hai nỗi sợ: sợ Mỹ tấn công lần nữa và sợ không đủ sống mỗi cuối tháng.
“Chúng tôi không có tiền, không có tương lai và không có hy vọng.” — Mohammadali
Lời anh vang vọng qua nhiều tầng lớp xã hội. Ở Isfahan, Mahmoud, công chức 44 tuổi, cho biết mức lương dưới 100 USD của anh chỉ đủ sống khoảng mười ngày, và vợ chồng anh liên tục phải viện cớ mỗi khi các con gái xin một món đồ chơi hay bộ quần áo mới.
Giá cả bỏ xa tiền lương
Số liệu chính thức vẽ nên một bức tranh khắc nghiệt. Lạm phát năm tăng tốc lên 73,6% trong tháng Chín, còn giá tiêu dùng cao hơn gần 90% so với một năm trước. Thực phẩm và đồ uống tăng nhanh hơn nữa, tới 121,8%, buộc các gia đình phải cắt giảm ở những khoản khác. Các đợt tăng lương bắt buộc của chính phủ nhanh chóng bị giá cả vượt mặt, và nhiều hộ đã cạn tiết kiệm hoặc phải vay mượn để trang trải nhu cầu hằng ngày.
Ước tính chính thức cho thấy chi phí sinh hoạt tối thiểu hằng tháng của một gia đình lao động ba người vào khoảng 336 USD, gấp hơn ba lần mức lương trung bình. Những chỉ dấu chính của sức ép gồm:
- Giá tiêu dùng tháng Chín cao hơn gần 90% so với một năm trước
- Giá thực phẩm và đồ uống tăng 121,8% so với cùng kỳ
- Tiền thuê nhà tăng 32,8%, chi phí nhà ở, tiện ích và nhiên liệu tăng gần 38%
- Đồng rial mất hơn một nửa giá trị so với ngoại tệ trong một năm
Việc làm và mái nhà dần tuột khỏi tay
Thị trường lao động cũng suy yếu. Tỷ lệ thất nghiệp chính thức tăng lên 9,1% vào mùa xuân, cao hơn 1,8 điểm phần trăm so với một năm trước, trong khi tỷ lệ tham gia lực lượng lao động giảm xuống 40,7%.
Gần một phần tư người trong độ tuổi 15 đến 24 không có việc làm. Ở Urmia, Firouzeh, 23 tuổi, tốt nghiệp ngành quảng cáo, kể rằng sau nhiều tháng tìm việc cô bắt đầu mất hy vọng, khi phần lớn bạn học hoặc thất nghiệp hoặc làm trái ngành.
Với một số người, khủng hoảng đồng nghĩa với mất nhà. Tại thành phố Rasht ở phía bắc, chị Hamideh, 39 tuổi, cho biết gia đình phải dọn về nhà bố mẹ chị sau khi chồng chị mất việc ở một xưởng gạch ốp lát nhỏ và tiền tiết kiệm cạn kiệt. Trong khi đó, doanh nghiệp đối mặt chi phí nhập khẩu cao hơn, ngoại tệ và nguyên liệu khan hiếm cùng nhu cầu suy yếu, đe dọa thêm nhiều việc làm.
Những ước mơ bị trì hoãn
Sự sụp đổ của đồng rial cũng khép lại những cánh cửa từng mở ra con đường đến cuộc sống tốt đẹp hơn. Du học, mục tiêu lâu nay của nhiều gia đình trung lưu, giờ nằm ngoài tầm với. Tại Istanbul, Shahriyar, 25 tuổi, cho biết anh không thể đóng học phí sau hai năm học y ở Thổ Nhĩ Kỳ và đang trở về nước, từ bỏ giấc mơ của cha mẹ muốn anh trở thành bác sĩ; nhiều bạn bè anh cũng chung cảnh ngộ.
Những câu chuyện như vậy mang theo cái giá dài hạn. Một thế hệ buộc phải bỏ dở việc học hoặc làm công việc thấp hơn năng lực là tiềm năng bị lãng phí cho tương lai đất nước, trong khi mong muốn di cư, vốn đã mạnh trong giới trẻ Iran, có thể càng sâu sắc hơn.
Sức ép lên Tehran và chiến lược của Washington
Ngày 24/8, Mỹ mở rộng trừng phạt trong chiến dịch mang tên Operation Economic Outcast, cho biết mục tiêu là cắt nguồn tài chính chiến tranh của Tehran. Giới phân tích cho rằng các biện pháp này càng làm gánh nặng của người dân thường thêm trĩu nặng. Giới chức Iran đưa ra những thông điệp trái ngược: Bộ trưởng Kinh tế Ali Madanizadeh hôm thứ Ba xin lỗi về áp lực chi phí sinh hoạt ngày càng lớn, nói rằng người hưu trí, công nhân và công chức đang chịu thiệt nặng nhất, còn Thống đốc ngân hàng trung ương Abdolnasser Hemmati gọi nhận định của Mỹ về sự sụp đổ kinh tế là ảo tưởng.
Với giới cầm quyền Iran, thách thức là duy trì nhập khẩu thiết yếu và dịch vụ công trong khi tài trợ cho một cuộc xung đột tốn kém. Những bất bình kinh tế đã thổi bùng nhiều làn sóng biểu tình trong những năm gần đây, và nhà chức trách vẫn dè chừng khả năng bất ổn tái bùng phát sau cuộc trấn áp quy mô lớn hồi tháng Giêng mà theo giới chức Iran và các tổ chức nhân quyền đã khiến hàng nghìn người thiệt mạng. Khó khăn ngày càng sâu vì thế đặt ra câu hỏi không chỉ về sự sống còn của từng gia đình mà cả về ổn định xã hội.
