Quả bom hẹn giờ ở cửa sông Thames
Con tàu mà người dân địa phương gọi thân mật là “Monty” bị trôi neo, gãy đôi trên một bãi cát, ngập nước rồi chìm vào cuối mùa hè năm 1944, chỉ vài tháng sau cuộc đổ bộ Normandy. Suốt 82 năm qua, nó chậm rãi phân rã trên đáy biển nông. Dù không có bản kê khai chính xác, bên trong thân tàu vỡ vẫn còn hàng nghìn quả bom đạn: bom phá 2.000 pound, bom phân mảnh, đạn khói phốt pho trắng và cả những thùng ngòi nổ áp lực. Bom cũ, ngay cả dưới nước, vẫn có thể phát nổ trong những điều kiện nhất định, và điều kiện quanh con tàu luôn thay đổi theo thủy triều chảy xiết và cát di chuyển.
Nhiều thập kỷ qua, ba cột buồm nhô lên khỏi mặt nước đã biến xác tàu thành một đài tưởng niệm chiến tranh, được đánh dấu rõ trên hải đồ và có thể nhìn thấy từ bờ. Các công ty du lịch chở khách ra vòng quanh. Cộng đồng địa phương vẫn nhớ về sự hy sinh, lòng dũng cảm và nỗi sợ hãi của thế hệ trước. Con tàu cũng là lời nhắc rằng tàn tích chết chóc của chiến tranh thường tồn tại rất lâu, dù ở bờ biển nước Anh hay ở vùng Vịnh Ba Tư.
Chiến dịch tháo dỡ cột buồm
Chính phủ Anh khởi động dự án trị giá khoảng 12 triệu USD sau khi giới chuyên gia kết luận các cột buồm bằng thép – phần còn lại của cần cẩu từng bốc dỡ hàng – có thể đổ sập xuống boong tàu đang mục rữa. Nhiệm vụ được giao cho Resolve Marine, công ty có trụ sở tại Fort Lauderdale, bang Florida (Mỹ), do ông Nolan Conway chỉ huy. Đội của ông từng xử lý vụ cháy phòng ngư lôi trên một tàu ngầm của Hải quân Ấn Độ và năm 2024 được thuê gỡ con tàu container đâm sập cầu Francis Scott Key ở Baltimore. Để làm việc an toàn, họ áp dụng nhiều biện pháp đặc biệt:
- Khảo sát kỹ bằng radar, từ kế và sonar để hiểu rõ xác tàu và đáy biển, nơi rải rác bom mìn chưa nổ từ thời chiến.
- Sử dụng sà lan tự nâng hạ ba chân cắm xuống cát, đứng sát xác tàu chỉ vài inch mà không chạm vào.
- Thợ lặn xuống nước từng người một, cẩn thận không đặt chân lên boong tàu mỏng manh.
- Cắt cột buồm bằng cưa dây kim cương vì tạo ra ít rung động hơn, giảm nguy cơ sự cố.
Tầm nhìn được đo bằng inch. Chúng tôi làm việc bằng cảm giác.
Kịch bản tồi tệ nhất
Dù một số đánh giá của chính phủ Anh vẫn được giữ bí mật, các chuyên gia của Đại học Quân sự Hoàng gia về Khoa học năm 1970 ước tính một “sự kiện đỉnh”, tức toàn bộ hàng hóa phát nổ, có thể tạo ra cột nước và mảnh vỡ cao 3.000 mét cùng con sóng cao 5 mét như sóng thần, đe dọa các thị trấn và cơ sở công nghiệp lân cận, kể cả các cơ sở dầu khí. Chính phủ Anh đánh giá rủi ro này là “xa vời”.
Lịch sử từng cho thấy hậu quả có thể xảy ra. Năm 1967, khi cố xử lý bom đạn trong xác tàu SS Kielce do Mỹ đóng, chìm gần cảng Folkestone sau chiến tranh, đội cứu hộ đã vô tình kích nổ khoang hàng, gây ra vụ nổ tương đương trận động đất 4,5 độ. Giáo sư danh dự David Alexander của Đại học College London, người nghiên cứu xác tàu Montgomery, cho rằng đây là một rủi ro rất rõ ràng nhưng không thể phân tích chính xác vì thiếu dữ liệu đáng tin cậy.
Không thể nói chắc chắn rủi ro phát nổ là bao nhiêu.
Những mối lo chưa dứt
Xác tàu nằm cách bờ vài dặm và chỉ cách các tuyến hàng hải sôi động vài trăm mét, nơi hàng nghìn tàu đi qua mỗi năm, từ tàu chở hàng rời, tàu container đến tàu chở khí hóa lỏng và tàu du lịch hướng về London. Giáo sư Alexander lo ngại về những người lướt ván buồm từng bị ghi nhận trong vùng cấm, thợ lặn lén ra khu vực và ngư dân từng được chụp ảnh đứng trên xác tàu lúc thủy triều xuống. Người dân còn kể về những đốm sáng lạ trên mặt nước ban đêm, nhiều khả năng là đạn phốt pho bung khỏi thùng và tự bốc cháy. Tại Thượng viện Anh, đã có ý kiến lo ngại khủng bố hoặc kẻ phá hoại có thể dùng drone hay chất nổ đơn giản để nhắm vào xác tàu.
Thế nhưng việc dỡ bỏ toàn bộ khối chất nổ có thể đòi hỏi sơ tán các thị trấn lân cận hoặc xây đê chắn sóng đề phòng. Đến nay, chính phủ Anh dường như hài lòng với việc cắt bỏ cột buồm, tiếp tục theo dõi và chờ đợi – dù ông Conway thừa nhận một số phần thép quanh cột buồm “mỏng như giấy”, chỉ một cú gõ là vỡ.
Từ xác tàu đến bảo tàng
Montgomery là một tàu Liberty được thiết kế cho các đoàn tàu hộ tống ở Bắc Đại Tây Dương, đóng tại xưởng St. John’s River Shipbuilding ở Jacksonville, Florida, và nhận chuyến hàng chất nổ cuối cùng tại Hog Island, nay là sân bay quốc tế Philadelphia. Vượt qua đại dương và tàu ngầm U-boat của Đức, nó lẽ ra phải tới một căn cứ không quân Mỹ ở Cherbourg (Pháp) vừa được giải phóng. Nay, những cột buồm phủ đầy gỉ sét và sinh vật biển sẽ được đưa về Xưởng tàu Lịch sử Chatham để phục chế và trưng bày cho công chúng.
Có rất nhiều người quan tâm tới con tàu ấy. Rất nhiều lịch sử, truyền thuyết, suy đoán và, thật lòng mà nói, cả tin đồn về những gì có thể xảy ra tiếp theo.
