Không khí ô nhiễm len vào đời sống
Khói từ các điểm cháy rừng và than bùn ở Indonesia đang di chuyển theo gió, khiến chất lượng không khí suy giảm ở Singapore, Malaysia và nhiều nơi khác trong khu vực. Theo bản tin Reuters ngày 14/10, Đông Timor đã tạm ngừng học trực tiếp trong ba ngày vì chất lượng không khí nguy hiểm, còn hoạt động ngoài trời tại Singapore phải chịu nhiều hạn chế. Những quyết định ấy cho thấy khủng hoảng môi trường đã trở thành thách thức đối với trường học, việc làm và y tế cộng đồng.
Chỉ số PSI tại Singapore được coi là không lành mạnh khi vượt 100. Bản tin The Straits Times ngày 17/10 ghi nhận chuỗi 13 ngày liên tiếp có ít nhất một khu vực vượt ngưỡng, dài nhất kể từ đợt khói mù năm 2015. Tuy nhiên, mức ô nhiễm thay đổi theo thời gian và địa điểm; một chỉ số tại một trạm không có nghĩa toàn bộ thành phố cùng chịu mức rủi ro giống nhau.
Các nhóm dễ bị tổn thương như trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh tim phổi phải thận trọng hơn khi hít phải các hạt bụi mịn. Biện pháp ứng phó trước mắt là theo dõi cảnh báo chính thức, giảm vận động nặng ngoài trời khi không khí xấu và bảo đảm không gian kín có lọc không khí khi có điều kiện.
El Niño khiến mùa cháy khắc nghiệt hơn
Mùa khô vốn là thời kỳ dễ bùng phát hỏa hoạn ở Indonesia. Năm nay, El Niño làm tăng khả năng nhiệt độ cao và lượng mưa dưới mức bình thường, khiến thực bì khô và đám cháy lan nhanh.
Trên đất than bùn, ngọn lửa có thể âm ỉ dưới mặt đất rồi bùng trở lại, khó kiểm soát chỉ bằng việc dập lửa trên bề mặt.
Trung tâm Khí tượng chuyên ngành ASEAN dự báo tháng 10 và giai đoạn tháng 10–12/2026 có rủi ro thiếu mưa trên nhiều vùng thuộc quần đảo Đông Nam Á. Khi gió đông nam hoặc tây nam đưa khói sang nước khác, ảnh hưởng vượt xa biên giới của nơi phát lửa. Trung tâm đã nâng cảnh báo khói mù khu vực phía nam ASEAN lên cấp 3, mức thể hiện nguy cơ cao.
Giới chuyên môn thận trọng với lời hứa về một ngày bầu trời trong xanh. Mưa trong giai đoạn chuyển mùa có thể cải thiện tình hình vào cuối tháng 10, nhưng El Niño làm thời điểm và lượng mưa khó dự đoán. Những cơn mưa rải rác không phải lúc nào cũng đủ dập các ổ cháy sâu trong đất than bùn.
Từ chữa cháy từng nước đến phối hợp ASEAN
Ben Churchill đề nghị các thành viên ASEAN chia sẻ trang thiết bị, đào tạo nhân lực và xây dựng cơ chế điều động đội chữa cháy nhanh qua biên giới. Ông viện dẫn hình thức hỗ trợ tương hỗ giữa Australia, New Zealand, Mỹ và Canada như một kinh nghiệm có thể tham khảo. Hợp tác cần được chuẩn bị trước mùa cháy, thay vì bắt đầu đàm phán khi khói đã lan vào đô thị.
Singapore đã đề nghị hỗ trợ dân sự đối với nỗ lực chữa cháy và tạo mưa, theo Bộ trưởng Grace Fu. Indonesia huy động hàng chục nghìn nhân lực và phương tiện chữa cháy, nhưng quy mô hỏa hoạn, địa hình và điều kiện thời tiết tiếp tục gây khó khăn. Bên cạnh hỗ trợ kỹ thuật, các quốc gia còn đối diện câu hỏi về trách nhiệm đối với hoạt động đốt đất và việc thực thi quy định.
ASEAN đã có thỏa thuận về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới và mạng lưới giám sát khí tượng chung. Vấn đề không chỉ nằm ở việc có hiệp định hay không, mà ở khả năng biến dữ liệu vệ tinh, cảnh báo sớm và cam kết thành hành động kịp thời, có nguồn lực và có trách nhiệm giải trình.
Ngăn khói từ gốc của đám cháy
Các chuyên gia cho rằng việc đợi mưa chỉ là giải pháp bị động. Phòng ngừa hiệu quả đòi hỏi giám sát việc chuyển đổi đất, hạn chế đốt thực bì, quản lý nước trên đất than bùn và xử lý nghiêm những hành vi gây cháy trái phép. Người dân làm nông cần được cung cấp các phương pháp cải tạo đất ít tốn kém để không phải dựa vào lửa.
Khói mù cũng đặt ra một bài toán công bằng: chi phí cho sự lựa chọn sản xuất của một nhóm có thể được trả bằng sức khỏe và thu nhập của hàng triệu người ở nhiều quốc gia. Vì vậy, minh bạch chuỗi cung ứng, truy trách nhiệm doanh nghiệp và hỗ trợ sinh kế bền vững phải đi cùng công tác chữa cháy.
Trong những tuần tới, chính quyền cần cập nhật dữ liệu chất lượng không khí và hướng dẫn sức khỏe rõ ràng. Về dài hạn, phối hợp khu vực chỉ phát huy ý nghĩa nếu đầu tư phòng cháy diễn ra trước khi mùa khô bắt đầu. Một bầu trời chung đòi hỏi trách nhiệm không dừng lại ở đường biên.
