Iran còn bao nhiêu năng lực làm giàu uranium sau các đợt không kích của Mỹ và Israel?

Trước chiến dịch quân sự của Mỹ và Israel, Iran vận hành ba cơ sở làm giàu uranium được IAEA biết đến và tiếp cận. Mức làm giàu cao nhất là 60%, thấp hơn mức khoảng 90% thường gắn với vật liệu dùng cho vũ khí nhưng cao hơn rất nhiều so với nhu cầu của phần lớn chương trình hạt nhân dân sự. IAEA ước tính Iran có 440,9 kg uranium làm giàu tới 60% khi các đợt không kích bắt đầu.

Theo thước đo của IAEA, nếu lượng vật liệu này được làm giàu thêm tới cấp độ vũ khí, về lý thuyết có thể đủ cho khoảng 10 thiết bị hạt nhân. Tuy nhiên, IAEA cũng nói không có chỉ dấu đáng tin cậy cho thấy Iran đang vận hành một chương trình vũ khí hạt nhân phối hợp. Sự khác biệt giữa “năng lực kỹ thuật” và “quyết định chế tạo vũ khí” vì vậy vẫn là điểm then chốt trong mọi đánh giá.

Cơ sở trên mặt đất tại Natanz được IAEA đánh giá là đã bị phá hủy, trong khi các cơ sở ngầm ở Natanz và Fordow bị hư hại nặng và được cho là không hoạt động. Các đòn đánh đã làm mất phần lớn hạ tầng làm giàu đã được biết đến công khai, đồng thời khiến chuỗi điện, chân không và thiết bị hỗ trợ của các máy ly tâm bị gián đoạn.

Nhưng số lượng uranium làm giàu còn sống sót sau các đợt tấn công vẫn chưa được xác định đầy đủ. Tehran chưa cung cấp cho IAEA một bản kê khai cập nhật về vị trí và khối lượng vật liệu còn lại. Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi cho biết cơ quan này tin rằng hơn 200 kg uranium làm giàu tới 60% vẫn còn trong khu vực đường hầm ở Isfahan, cùng một phần khác tại Natanz. Nếu con số đó đúng, vật liệu tồn kho vẫn là yếu tố quan trọng trong mọi cuộc thương lượng tương lai.

*“Nếu Iran muốn chứng minh cam kết không chế tạo vũ khí hạt nhân, họ phải có một bước đi có ý nghĩa đối với năng lực làm giàu.” JD Vance*

Ngay trước khi Israel mở chiến dịch không kích, Iran thông báo với IAEA rằng họ đang mở một cơ sở làm giàu mới tại Isfahan. Các nhà ngoại giao nói cơ sở này nằm trong mạng lưới đường hầm và dường như ít bị ảnh hưởng hơn bởi các đòn đánh của Mỹ. IAEA cho biết họ không biết cơ sở đó hiện ở trạng thái nào, có chứa vật liệu hạt nhân hay chưa hoặc còn đủ máy móc để nhanh chóng vận hành hay không.

Điểm mù này đặc biệt quan trọng vì năng lực làm giàu không chỉ phụ thuộc vào số lượng uranium hiện có. Iran còn cần các máy ly tâm hoạt động, hệ thống điện, thiết bị chân không, vật liệu phụ trợ và đội ngũ kỹ thuật. Sau khi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 suy yếu và Mỹ rút khỏi thỏa thuận năm 2018, IAEA đã mất khả năng theo dõi liên tục nhiều máy ly tâm và linh kiện. Số lượng và vị trí hiện nay của các thiết bị đó không được biết rõ.

Ngay cả Israel, đối thủ lớn nhất của Iran, cũng không công khai cáo buộc Tehran hiện đang vận hành hoạt động làm giàu. Điều đó cho thấy các đòn đánh đã tạo ra sự gián đoạn thực chất. Tuy nhiên, nếu một phần đáng kể trong kho uranium 60% còn nguyên và Iran vẫn giữ được đủ máy ly tâm cùng hạ tầng ngầm, thời gian cần thiết để khôi phục một dây chuyền nhỏ có thể ngắn hơn nhiều so với việc xây lại toàn bộ chương trình.

Đó là lý do Washington hiện nhấn mạnh yêu cầu Iran phải giảm “có ý nghĩa” năng lực làm giàu. Khái niệm này có thể bao gồm giảm độ tinh khiết, giảm lượng tồn kho, hạn chế số máy ly tâm hoặc số cơ sở được phép hoạt động. Khi thanh sát đầy đủ chưa được khôi phục, bất kỳ thỏa thuận nào cũng sẽ cần một cơ chế kiểm chứng đủ sâu để biến các cam kết chính trị thành dữ liệu có thể đo lường.