Ảnh hưởng của El Niño đối với hệ thống điện Colombia

Mỗi khi hiện tượng El Niño xuất hiện, Colombia lại bước vào cuộc thảo luận quen thuộc về khả năng thiếu hụt điện năng. Những chủ đề như việc tích trữ nước hồ chứa, tiết kiệm năng lượng, vận hành nhà máy nhiệt điện, điều chỉnh giá điện, nguy cơ cắt điện luân phiên và thay đổi giờ giấc sinh hoạt thường được nhắc đến. Nỗi lo về mất điện không phải chuyện xa lạ, đặc biệt là khi Colombia từng trải qua một đợt mất điện nghiêm trọng trong những năm 1990 dưới chính quyền Gaviria, thời điểm chính phủ đã điều chỉnh thời gian trước một giờ nhằm tận dụng ánh sáng mặt trời nhiều hơn.

Gần đây, ngày 9/7/2026, Cơ quan Quản lý Đại dương và Khí quyển Quốc gia Mỹ (NOAA) cảnh báo El Niño đang ngày càng mạnh lên với tới 97% khả năng duy trì cho đến đầu năm 2027 và 81% xác suất trở thành một hiện tượng rất mạnh trong giai đoạn từ tháng 10 đến tháng 12 năm 2026. Điều này đặt ra thách thức lớn đối với Colombia, một quốc gia có hệ thống điện phụ thuộc nhiều vào thủy điện, bởi lượng mưa giảm sẽ khiến hệ thống điện càng căng thẳng hơn.

Sự bất công của tình trạng mất điện ở các vùng nông thôn

Giữa những lo ngại về nguy cơ mất điện ở các đô thị, một câu hỏi thiết thân nhưng ít được đề cập là: mất điện là mất đến ai? Trong khi người dân thành phố lo lắng về việc mất điện trong vài giờ, thì nhiều cộng đồng nông thôn ở Colombia từ lâu đã sống trong cảnh thiếu điện ổn định. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, năm 2021 còn khoảng 3% dân số Colombia chưa tiếp cận được điện, tương đương khoảng 1,5 triệu người. Với những người này, mất điện không phải chuyện tương lai mà là một thực tế hàng ngày.

Đó là mất điện không thấy được trong các báo cáo chính thống: trẻ em không thể học bài buổi tối; các gia đình không thể bảo quản thức ăn hay thuốc men; trường học nông thôn thiếu nguồn điện cần thiết; nhiều cộng đồng phải dùng nến, đèn dầu hoặc máy phát diesel tốn kém để có ánh sáng; và những vùng miền còn quá xa xôi để đảm bảo cung cấp điện cơ bản. Nơi đây, khái niệm về một cuộc chuyển đổi năng lượng bền vững vẫn còn xa vời vì ngay cả việc bật một bóng đèn đều chưa được đảm bảo.

Colombia cần đa dạng hóa nguồn năng lượng và hướng đến tiếp cận công bằng

Colombia thuộc nhóm các nước có cơ cấu nguồn điện tương đối sạch khi năm 2021, năng lượng tái tạo chiếm tới 75% tổng sản lượng điện, chủ yếu là thủy điện. Đây từng là điểm mạnh nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn rủi ro do sự biến đổi khí hậu làm thay đổi mô hình mưa và gia tăng hạn hán cũng như các hiện tượng thời tiết cực đoan, khiến phụ thuộc quá nhiều vào thủy điện trở thành điểm yếu.

Advertisement300 × 250

El Niño không tạo ra sự dễ tổn thương này mà chỉ là một lời cảnh báo cho thấy hệ thống cần được cải tổ nhằm tăng khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu. Sản xuất điện sạch không có nghĩa là tiếp cận được với tất cả mọi người. Một chiến lược chuyển đổi năng lượng tập trung vào những dự án lớn có thể khiến nhiều vùng miền vẫn tiếp tục bị bỏ lại phía sau.

Bài học từ quốc tế cho Colombia

Một số quốc gia đã có những bước tiến đáng chú ý mà Colombia nên tham khảo. Uruguay đã giảm sự phụ thuộc vào một nguồn duy nhất và phát triển cơ cấu năng lượng tái tạo đa dạng hơn, gồm điện gió, sinh khối, năng lượng mặt trời và thủy điện. Từ năm 2010, Uruguay đặt ra các chính sách để tăng cường năng lượng tái tạo một cách quyết liệt, qua đó nâng cao an toàn năng lượng bằng cách không phụ thuộc vào điều kiện khí hậu đơn lẻ.

Bangladesh cũng là ví dụ điển hình về việc mở rộng tiếp cận điện ở nông thôn nhờ chương trình hệ thống năng lượng mặt trời hộ gia đình, do Idcol triển khai. Tính đến đầu 2019, đã có khoảng 4,13 triệu giải pháp năng lượng mặt trời được lắp đặt, lợi ích cho 18 triệu người ở các vùng khó tiếp cận lưới điện quốc gia. Dự án có công suất ước tính 220 MW và mức đầu tư lên tới 696 triệu USD, giúp năng lượng mặt trời không chỉ là công nghệ môi trường mà còn là phương tiện thúc đẩy bình đẳng và phát triển.

Keny cũng có tiến bộ lớn khi năm 2023 gần 90% điện năng được tạo ra từ nguồn tái tạo, gồm địa nhiệt 47%, thủy điện 21%, gió 16% và năng lượng mặt trời 4%. Tỉ lệ hộ gia đình tiếp cận điện đã tăng từ 37% năm 2013 lên 79% năm 2023, với 20% hộ sử dụng các giải pháp ngoài lưới điện như lưới điện mini mặt trời. Kenya chiếm tới 74% doanh số bán hệ thống điện mặt trời hộ gia đình tại khu vực Đông Phi.

Giải pháp cho Colombia: năng lượng mặt trời phân cấp và chính sách căn cơ

Những ví dụ trên cho thấy năng lượng mặt trời phân cấp không chỉ là giải pháp nhỏ lẻ mà còn có thể trở thành chính sách công để mở rộng tiếp cận, ứng phó biến đổi khí hậu và phát triển nông thôn bền vững. Tại Colombia, năng lượng mặt trời thường được xem là công nghệ bổ sung hoặc dự án thử nghiệm, trong khi với nhiều cộng đồng nông thôn đây là sự khác biệt sống còn giữa cuộc sống bóng tối và ánh sáng, giữa cơ hội học tập, khởi nghiệp, kết nối, chăm sóc sức khỏe và sản xuất.

Khi điện năng đến với cộng đồng nông thôn, không chỉ là ánh sáng mà còn là thời gian rảnh, an toàn, kết nối internet, khả năng sạc điện thoại, bảo quản thuốc men, dùng quạt, các công cụ hỗ trợ và học hành suốt buổi tối. Điều đó cũng mang lại một thông điệp mạnh mẽ là cộng đồng đó được quan tâm và có giá trị.

Do đó, câu hỏi không chỉ là làm thế nào tránh mất điện trong thành phố khi El Niño xảy ra, mà còn là làm sao để nguồn điện không quá phụ thuộc mưa, đồng thời đảm bảo quyền tiếp cận điện cho những người chưa từng có điện an toàn. Điều này đòi hỏi các quyết định dũng cảm hơn.

Thứ nhất, cần đa dạng hóa thật sự cơ cấu năng lượng, không nên đặt an toàn năng lượng quốc gia vào tay điều kiện khí hậu mà phải tăng cường năng lượng mặt trời, gió, lưu trữ điện, nâng cao hiệu quả sử dụng và quy hoạch vùng lãnh thổ.

Thứ hai, cần thay đổi quan niệm rằng các giải pháp cho vùng nông thôn phải đợi tới khi lưới điện quốc gia kéo tới. Ở nhiều nơi, năng lượng mặt trời phân cấp là lựa chọn nhanh nhất, phù hợp và bền vững.

Thứ ba, phải có cơ chế tài chính đặc thù cho giai đoạn "cuối cùng", khi đưa điện vào các cộng đồng dân cư phân tán, gây nhiều khó khăn về địa hình và chi phí, khác hoàn toàn với điều kiện thành thị.

Cuối cùng, không có công nghệ nào duy trì bền vững nếu thiếu sự tin tưởng, đồng thuận và hỗ trợ cộng đồng. Việc chuyển đổi năng lượng không thể là dự án giao rồi bỏ, mà phải đồng hành với người dân để xây dựng bền vững.

El Niño có thể là một cuộc hội thoại cấp bách về tiết kiệm điện, vận hành nhiệt điện, theo dõi hồ chứa và trông chờ mưa lớn. Nhưng nó cũng có thể là cơ hội để nhìn sâu hơn vào vấn đề bất công và vỡ lỡ trong hệ thống. Bởi mất điện lớn nhất không phải là thiếu điện tại các hồ chứa mà chính là thực trạng hàng triệu người chưa có điện dùng trong cuộc sống hàng ngày.

Colombia không cần chỉ ngăn chặn mất điện ở các thành phố mà cần phải thắp sáng những vùng đất đã chờ đợi quá lâu. Năng lượng mặt trời phân cấp phải được xem là trung tâm trong chính sách an ninh năng lượng, công bằng vùng miền và thích ứng biến đổi khí hậu.

Hiện tượng El Niño đã cảnh báo sự dễ tổn thương của hệ thống năng lượng và vùng nông thôn đã lên tiếng tố cáo sự bất công kéo dài dai dẳng.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Hiện tượng El Niño dự báo ảnh hưởng mạnh đến hệ thống điện Colombia do phụ thuộc vào thủy điện.
  • Khoảng 1,5 triệu người ở nông thôn Colombia vẫn chưa có điện ổn định, sống trong cảnh thiếu tiếp cận năng lượng.
  • Các quốc gia như Uruguay, Bangladesh và Kenya thành công với mô hình năng lượng mặt trời phân cấp và đa dạng hóa nguồn năng lượng.
  • Colombia cần đa dạng hóa cơ cấu năng lượng, tăng đầu tư vào năng lượng mặt trời và không chờ đợi mở rộng lưới điện truyền thống ở nông thôn.
  • Chuyển đổi năng lượng phải đi kèm với sự đồng thuận, hỗ trợ cộng đồng và tư duy chính sách phù hợp với đặc điểm vùng miền.

Đăng ký bản tin QMVN