1. Lời đề nghị từ bàn hội nghị bên biển Caspi
Tại Türkmenbaşy, trước thềm các hoạt động ngoại giao khu vực ở Turkmenistan, Vladimir Putin tiếp Masoud Pezeshkian và nói Nga muốn hỗ trợ tìm lối thoát cho cuộc chiến ở Trung Đông. Theo AFP và các hãng thông tấn Nga, ông đánh giá Iran đã có những nỗ lực thực tế nhằm chấm dứt chiến sự sau khi Mỹ và Israel mở các cuộc tấn công ngày 28/2. Phát biểu đó vừa là tín hiệu đối ngoại gửi tới Tehran, vừa thể hiện mong muốn Moscow có tiếng nói trong những cuộc thảo luận về trật tự khu vực.
“Chúng tôi sẵn sàng làm tất cả những gì có thể để góp phần giải quyết tình hình này.” Vladimir Putin
Tuy nhiên, một lời đề nghị hỗ trợ chưa đồng nghĩa với vai trò trung gian đã được các bên chấp thuận. Phía Nga chưa đưa ra công khai lịch trình đàm phán, cơ chế giám sát ngừng bắn hay phương thức giải quyết bất đồng giữa Mỹ và Iran. Giá trị thực tế của tuyên bố sẽ phụ thuộc vào việc Moscow có thể duy trì kênh liên lạc với những bên đang đối đầu, đồng thời tạo ra được nhượng bộ cụ thể thay vì chỉ bày tỏ thiện chí.
2. Hai cách nhìn đối lập về cánh cửa đàm phán
Cùng thời điểm Moscow nói tới hòa giải, Masoud Pezeshkian lại mô tả những lần tiếp xúc với Mỹ bằng giọng điệu đầy thất vọng. Theo truyền thông nhà nước Iran được AFP dẫn lại, ông cho rằng Tehran đã sẵn sàng đối thoại nhưng các cuộc trao đổi thường bị phủ bóng bởi những đợt tấn công tiếp theo. Đó không chỉ là sự bất đồng về nội dung thỏa thuận; sâu xa hơn là vấn đề bên nào dám tin rằng lời hứa của phía kia sẽ tồn tại sau khi tiếng súng tạm lắng.
Từ Washington, thông điệp có phần khác biệt. Ngày 8/10, Donald Trump nói Mỹ đang có những cuộc thảo luận mang tính xây dựng với Iran và loại trừ khả năng tiến hành các cuộc tấn công mới trước bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11, theo AP và The Guardian. Khoảng lặng có giới hạn thời gian có thể tạo cơ hội tiếp xúc, nhưng chưa phải một bảo đảm hòa bình. Khi mỗi thủ đô nhìn tiến trình bằng một đồng hồ chính trị khác nhau, sự thiếu tin cậy dễ khiến một bước tiến nhỏ trở nên mong manh.
3. Quan hệ Nga–Iran: Lợi thế kết nối và giới hạn khó tránh
Quan hệ giữa Nga và Iran đã đi xa hơn sự đồng thuận trên diễn đàn quốc tế. Hai nước ký hiệp ước đối tác chiến lược 20 năm vào tháng 1/2025, mở rộng hợp tác an ninh, thương mại, năng lượng và công nghệ.
Reuters lưu ý thỏa thuận không có điều khoản buộc một bên phải tham chiến để bảo vệ bên kia. Đây là chi tiết quan trọng: sự gần gũi chiến lược đem lại cho Moscow kênh tiếp cận Tehran, nhưng không có nghĩa Nga có thể quyết định mọi lựa chọn của Iran.
Mặt khác, tính trung lập của bất kỳ vai trò trung gian nào cũng sẽ bị soi xét. Ukraine và một số nước phương Tây cáo buộc Iran cung cấp máy bay không người lái và tên lửa cho chiến dịch quân sự của Nga tại Ukraine; Tehran từng bác bỏ việc cung cấp vũ khí để sử dụng trong cuộc chiến đó. Moscow cũng đối mặt với cáo buộc chuyển dữ liệu hỗ trợ Iran tấn công mục tiêu Mỹ, điều cần được phân biệt với kết luận đã được xác minh độc lập. Quan hệ đồng minh lợi ích vì thế có thể vừa tạo cửa ngõ đối thoại, vừa làm suy giảm lòng tin của đối tác khác.
4. Từ Hormuz tới Yemen, chiến tranh không dừng ở biên giới
Rủi ro đã lan xa khỏi các phòng họp ngoại giao. Reuters ngày 8/10 ghi nhận các cuộc tấn công tàu chở hàng tại khu vực eo biển Hormuz gây sức ép lên vận tải biển và thị trường năng lượng, trong khi giá dầu tăng mạnh vì lo ngại nguồn cung. Hormuz là nút giao quan trọng của dầu khí thế giới; mỗi bất ổn tại đây nhanh chóng chuyển thành chi phí vận chuyển, sản xuất và sinh hoạt ở những quốc gia cách xa chiến trường. Đó là lý do một thỏa thuận về an toàn hàng hải có thể quan trọng không kém tuyên bố chính trị.
Mặt trái đau đớn hơn hiện lên ở Yemen. Theo Reuters dẫn số liệu của Tổ chức Di cư Quốc tế, hơn 200.000 người đã phải rời bỏ nơi ở vì đợt giao tranh mới tính từ đầu tháng 9. Các tổ chức cứu trợ cảnh báo thêm về thiếu lương thực và nơi trú ẩn. Khi xung đột nối từ Vùng Vịnh tới Biển Đỏ, những gia đình không dự phần quyết định chiến tranh vẫn phải trả giá. Một tiến trình hòa bình có ý nghĩa cần đo bằng mức độ an toàn của tàu dân sự và quyền được sống yên ổn của thường dân.
5. Điều cần có sau những lời hứa
Nếu muốn đóng góp hữu hình, Moscow có thể trước hết thúc đẩy những bước nhỏ nhưng kiểm chứng được: các bên duy trì liên lạc khẩn cấp, hạn chế tấn công nhằm vào cơ sở dân sự, mở lối tiếp cận nhân đạo và thống nhất quy tắc bảo vệ tàu thương mại. Một cơ chế xác minh độc lập, có sự tham gia của các bên được chấp nhận rộng rãi, sẽ đáng tin hơn những lời cam kết chỉ được công bố trước ống kính. Những vấn đề gai góc như trừng phạt, an ninh và tương lai chương trình hạt nhân Iran vẫn phải được giải quyết bằng thương lượng thực chất.
Cuộc gặp ở Turkmenistan vì vậy đáng chú ý nhưng chưa nên được xem như bước ngoặt chắc chắn. Đối thoại từ Moscow, Tehran và Washington có thể mở thêm khe cửa cho ngoại giao, song quyền quyết định cuối cùng thuộc về những bên trực tiếp tham chiến và những thỏa thuận họ sẵn sàng thực hiện. Đằng sau các biểu tượng quyền lực là hàng triệu người cần một điều giản dị: đêm không còn tiếng nổ, con đường không bị phong tỏa và ngày mai đủ an toàn để bắt đầu lại cuộc sống.
