Hai lần xâm phạm chỉ cách nhau vài phút
Theo thông báo của Bộ Quốc phòng Nhật Bản ngày 17/11, một máy bay bị nhận định là của Nga đã bay vào không phận trên vùng lãnh hải phía tây bắc Okinoshima từ khoảng 4 giờ 07 đến 4 giờ 10 sáng, giờ Nhật Bản. Máy bay thứ hai, cũng được nhận định là của Nga, xuất hiện trong khoảng 4 giờ 09 đến 4 giờ 12. Như vậy, hai đợt hoạt động có phần thời gian chồng lấn và đều diễn ra trong khoảng vài phút.
Không quân thuộc Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản điều tiêm kích cất cánh khẩn cấp, đồng thời thực hiện thông báo và cảnh báo đối với các máy bay. Bộ trưởng Quốc phòng Shinjiro Koizumi gọi vụ việc là sự xâm phạm nghiêm trọng chủ quyền và đe dọa an toàn. Tokyo đã phản đối mạnh mẽ qua đường ngoại giao với Moscow và yêu cầu ngăn chặn tái diễn.
Bộ Quốc phòng Nhật Bản không công bố loại máy bay. Việc nhà chức trách sử dụng cách gọi “máy bay được cho là của Nga” cần được giữ nguyên trong tường thuật: xác nhận hành vi bay vào không phận Nhật Bản không đồng nghĩa mọi đặc điểm của máy bay đều đã được xác minh công khai.
Đường bay kéo dài từ Tsushima tới phía đông Đài Loan
Giới chức Nhật Bản cho biết sau khi qua eo biển Tsushima, hai máy bay tiếp tục di chuyển xuống phía nam, qua khoảng không giữa đảo Yonaguni của Nhật Bản và Đài Loan, rồi ra Thái Bình Dương. Yonaguni nằm cách Đài Loan khoảng 100 km, trở thành điểm quan sát đặc biệt quan trọng trong các hoạt động quân sự ở phía tây Thái Bình Dương.
Bộ Quốc phòng Đài Loan cùng ngày cho biết phát hiện hai lượt máy bay quân sự Nga đi vào vùng nhận dạng phòng không từ hướng đông bắc. Các máy bay di chuyển ở phía đông đảo và rời khu vực về phía đông nam, gần huyện Đài Đông. Cơ quan này tuyên bố đã theo dõi toàn bộ hành trình bằng các phương tiện tình báo, giám sát và trinh sát phối hợp, đồng thời có phản ứng phù hợp, song không nêu biện pháp cụ thể.
Các chi tiết về số lượng, hướng và thời điểm khiến Reuters nhận định có khả năng đó là cùng hai máy bay mà Nhật Bản đã phát hiện. Tuy nhiên, đây vẫn là đối chiếu thông tin chứ chưa phải kết luận kỹ thuật công khai từ hai cơ quan quốc phòng. Phân biệt này quan trọng vì đường bay liên tục và danh tính máy bay là hai câu hỏi khác nhau.
Không phận quốc gia khác vùng nhận dạng phòng không
Trong luật pháp và thực tiễn hàng không, không phận có chủ quyền nằm trên lãnh thổ và lãnh hải quốc gia. Một máy bay nước ngoài bay vào khu vực đó mà không được phép có thể cấu thành hành vi xâm phạm chủ quyền. Vì vậy, phản đối của Tokyo tập trung vào vị trí phía tây bắc Okinoshima, nơi Nhật khẳng định xảy ra hành vi xâm nhập.
Vùng nhận dạng phòng không, thường gọi là ADIZ, là không gian được một bên thiết lập nhằm hỗ trợ phát hiện và nhận dạng máy bay tiếp cận. ADIZ có thể mở rộng ra ngoài không phận có chủ quyền; sự hiện diện của máy bay trong ADIZ tự thân không chứng minh đã có hành vi xâm phạm lãnh thổ. Thông báo của Đài Loan vì thế cần được đọc khác với thông báo của Nhật Bản.
Sự khác biệt pháp lý không làm mất đi ý nghĩa an ninh của các hoạt động theo dõi. Khi nhiều lực lượng không quân cùng vận hành gần những tuyến hàng hải, đảo tiền tiêu và khu vực diễn tập, các cuộc áp sát bất ngờ có thể gia tăng áp lực nhận dạng, liên lạc và ra quyết định trong thời gian rất ngắn.
APEC và câu hỏi về tín hiệu chiến lược
Diễn biến xuất hiện trước chuyến công du Trung Quốc của Tổng thống Vladimir Putin để dự hội nghị APEC tại Thâm Quyến. Nga và Trung Quốc duy trì quan hệ ngoại giao, quân sự gần gũi, trong khi Nhật Bản và Đài Loan đặc biệt quan tâm các hoạt động có yếu tố Nga ở gần chuỗi đảo Tây Thái Bình Dương. Tính trùng thời điểm khiến sự việc được chú ý hơn bình thường.
Tuy nhiên, chưa có bằng chứng công khai chứng minh chuyến bay được tổ chức nhằm phát tín hiệu cho hội nghị hay phối hợp trực tiếp với một hoạt động cụ thể của Trung Quốc. Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản cũng thừa nhận khó khẳng định chắc chắn ý đồ và mục đích của các máy bay. Một cách đánh giá thận trọng là theo dõi phản ứng ngoại giao, khả năng công bố thêm dữ liệu và động thái quân sự tiếp theo.
Nhật Bản dẫn trường hợp Nga vi phạm không phận gần đảo Rebun, Hokkaido, hồi tháng 9/2024 như vụ gần nhất được xác nhận trước lần này. Đài Loan từng theo dõi hai tàu chiến Nga ngoài bờ biển phía đông năm 2023. Những tiền lệ đó cho thấy sự hiện diện quân sự Nga trong khu vực không hoàn toàn mới, nhưng diễn biến ngày 17/11 đặt ra phép thử mới đối với liên lạc khủng hoảng.

















