Một dự báo lớn nhưng không phải lời hứa
Trong báo cáo thường niên trình Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ngày 23/10, Rafael Grossi nhấn mạnh sự trở lại của năng lượng hạt nhân trong chương trình nghị sự quốc tế. Nhiều chính phủ xem đây là nguồn điện phát thải carbon thấp, có thể cung cấp điện ổn định khi gió và nắng biến động. Sự thay đổi thái độ đến từ nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng sau những biến động địa chính trị và giá nhiên liệu.
Dự báo của IAEA dựa trên hai quỹ đạo khác nhau. Công suất 377,1 GW ở cuối năm 2025 có thể tăng lên 696 GW trong kịch bản thấp hoặc 1.284 GW ở kịch bản cao năm 2060. Tăng trưởng hơn ba lần vì vậy là khả năng dưới những điều kiện thuận lợi, không phải kết quả chắc chắn. Số lò phản ứng, công suất và tỷ trọng điện năng cũng là các chỉ số khác nhau, không nên đánh đồng.
Trí tuệ nhân tạo đang thay đổi phép tính năng lượng
Các trung tâm dữ liệu, điện khí hóa nhà máy và phương tiện giao thông khiến nhu cầu điện chất lượng cao tăng nhanh. Doanh nghiệp công nghệ cần nguồn cung liên tục suốt ngày đêm.
Điện hạt nhân có lợi thế về tính ổn định, nhưng một nhà máy mới cần nhiều năm chuẩn bị, cấp phép và thi công, khiến nguồn cung khó theo kịp sự gia tăng nhu cầu trong ngắn hạn.
Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho biết năm 2025 công suất hạt nhân mới được bổ sung và công suất đóng cửa đều khoảng 3 GW. Các dự án đang xây dựng tập trung đáng kể ở Trung Quốc; điều này làm nổi bật khoảng cách giữa những tuyên bố tham vọng và tiến độ thực tế. Đổi mới thiết kế, tái sử dụng cơ sở hạ tầng hiện có và kéo dài tuổi thọ lò phản ứng được xem là các hướng đi bổ sung, chứ không thay thế trách nhiệm kiểm tra an toàn.
Bài toán chi phí và niềm tin công chúng
Điện hạt nhân cần lượng vốn đầu tư ban đầu lớn, nhân lực chuyên môn và thể chế giám sát độc lập. Trì hoãn thi công hoặc đội vốn có thể làm giảm sức hấp dẫn kinh tế, ngay cả khi nhà máy tạo ra điện trong nhiều thập niên. Những vấn đề về chất thải phóng xạ, nguồn nước làm mát và kế hoạch ứng phó sự cố cũng cần được giải thích minh bạch với cộng đồng gần dự án.
Hiệp hội Hạt nhân Thế giới cho rằng mục tiêu tăng gấp ba công suất vào năm 2050 đòi hỏi tốc độ khởi công tăng rất mạnh trong thập niên tới. Trong khi đó, các lò phản ứng mô-đun nhỏ vẫn cần chứng minh tính khả thi thương mại trên diện rộng. Thành công không thể chỉ đo bằng công suất công bố; nó còn phải được đo bằng điện thực phát, chi phí người dân chịu và niềm tin được xây dựng qua giám sát công khai.
An ninh hạt nhân không dừng ở ranh giới nhà máy
Trong phát biểu tại Liên Hợp Quốc, Grossi liên hệ triển vọng điện hạt nhân với trách nhiệm bảo đảm hòa bình. Ông cảnh báo nhà máy Zaporizhzhia ở Ukraine tiếp tục đối mặt nguy cơ vì mất điện ngoài nhà máy, nguồn diesel dự phòng hạn chế và hoạt động quân sự xung quanh. Một cơ sở hạt nhân không thể vận hành an toàn nếu hệ thống điện, nhân sự và tiếp cận kiểm tra thường xuyên bị đe dọa.
Ông cũng kêu gọi một giải pháp ngoại giao cho hồ sơ Iran có vai trò xác minh của IAEA, lưu ý vấn đề thanh sát tại Triều Tiên và những tiến triển trong việc làm rõ hoạt động hạt nhân trước đây của Syria. Đây là những hồ sơ khác nhau, nhưng cùng cho thấy sự cần thiết của các chuẩn mực quốc tế: phát triển năng lượng phải đi song song với ngăn phổ biến vũ khí và bảo vệ cơ sở dân sự.
