Kế hoạch lập thủ đô thứ hai giảm thiểu rủi ro thảm họa tại Tokyo

Ngày 24/2, Quốc hội Nhật Bản đã thông qua luật nhằm thiết lập một "thủ đô thứ hai" hoạt động trong các tình huống khẩn cấp, bảo đảm vận hành liên tục của quốc gia khi Tokyo chịu ảnh hưởng bởi thảm họa. Đây là bước đi quan trọng trong nỗ lực giảm sự tập trung quyền lực chính trị và kinh tế tại Tokyo – thành phố lớn nhất và trung tâm trọng yếu của Nhật Bản.

Luật này quy định chuyển giao một phần chức năng của chính phủ và cung cấp các ưu đãi thuế để phát triển một trung tâm kinh tế mới có khả năng cạnh tranh với khu vực Tokyo. Osaka nổi lên là ứng cử viên hàng đầu cho vị trí thủ đô thứ hai, mặc dù trong những năm gần đây, các doanh nghiệp tại Osaka vẫn có xu hướng chuyển trụ sở về Tokyo.

Osaka – Động lực kinh tế lớn thứ hai nhưng gặp thách thức

Osaka hiện là tỉnh có nền kinh tế lớn thứ hai Nhật Bản, với tổng sản phẩm quốc nội (GDP) danh nghĩa đạt 43,12 nghìn tỷ yên (tương đương 266 tỷ USD) trong năm tài chính 2022. Khu vực này sở hữu Sân bay Quốc tế Kansai và là điểm nút quan trọng trên tuyến tàu cao tốc Shinkansen nối Tokyo với vùng phía Nam của đất nước.

Tuy nhiên, theo số liệu từ Teikoku Databank, năm 2025 có 149 công ty chuyển trụ sở đến Osaka trong khi số lượng doanh nghiệp rời khỏi tỉnh này lên đến 226, đánh dấu năm thứ 44 liên tiếp doanh nghiệp thoái chuyển vượt qua doanh nghiệp đến. Trong số các công ty rời Osaka, 24,3% chuyển về Tokyo.

Giáo sư Tomoya Mori, Viện Nghiên cứu Kinh tế Kyoto, nhận xét rằng không có lợi thế đáng kể nào khi đặt trụ sở tại Osaka. Việc mở rộng mạng lưới đường sắt và internet đã làm giảm rào cản địa lý, khiến các doanh nghiệp và cư dân dễ dàng di chuyển và chuyển sang Tokyo hơn.

Ưu đãi thuế và những thách thức trong việc chuyển đổi thủ đô thứ hai

Luật tiền đề chính sách ưu đãi thuế để khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào thủ đô thứ hai, đồng thời thực hiện chuyển một số cơ quan chính phủ đến trung tâm hành chính mới. Tuy nhiên, theo ông Mori, hiệu quả của các ưu đãi này có thể hạn chế do sự tiến bộ của trí tuệ nhân tạo, giúp doanh nghiệp vận hành hiệu quả hơn với ít người quyết định và giảm phụ thuộc vào nhiều địa điểm hoạt động.

Advertisement300 × 250

Yu Noda, giáo sư Đại học Doshisha tại Kyoto, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân quyền. Ông cho rằng nếu các vùng miền suy yếu, Tokyo cũng sẽ bị ảnh hưởng đáng kể bởi sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các vùng. Việc thiết lập thủ đô thứ hai sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp, đặc biệt trong các ngành sản xuất và công nghệ toàn cầu, chuyển dịch về Osaka, làm tăng tính cạnh tranh và phát triển kinh tế khu vực này.

Dù là trung tâm của nhiều trung tâm nghiên cứu và ngành khoa học sức sống, Osaka vẫn đối mặt với các thách thức dân số tương tự như phần còn lại của Nhật Bản, nhất là vấn đề già hóa dân số.

Quy trình lựa chọn và các ứng cử viên tiềm năng

Thủ tướng Sanae Takaichi sẽ chịu trách nhiệm quyết định thủ đô thứ hai. Các địa phương muốn trở thành ứng viên phải được nghị viện địa phương phê duyệt, có khả năng tiếp nhận các cơ quan của chính phủ, đồng thời đáp ứng các tiêu chí về dân số, quy mô kinh tế và cấu trúc hành chính. Các tiêu chuẩn cụ thể sẽ được định rõ qua sắc lệnh của Nội các, gồm cơ chế hợp tác giữa các tỉnh và các thành phố đặc biệt, cùng khả năng thiết lập các quận đặc biệt.

Nhật Bản có hệ thống hành chính gồm hai cấp: tỉnh và đô thị. Tỉnh quản lý chính sách vùng và phối hợp giữa các đô thị, trong khi đô thị cung cấp dịch vụ trực tiếp cho người dân. Các thành phố có ít nhất 500.000 dân có thể được Chính phủ công nhận đặc biệt, đồng thời đảm nhận một số chức năng hành chính của tỉnh.

Tokyo có cấu trúc hành chính riêng biệt với chính quyền thành phố quản lý 23 quận đặc biệt và nhiều thành phố, thị trấn, cùng thực hiện các nhiệm vụ bình thường thuộc về đô thị như phòng cháy chữa cháy, quản lý nước và thu các loại thuế địa phương.

Bên cạnh Osaka, tỉnh Fukuoka và thành phố Nagoya cũng đang tích cực đề xuất các chính sách ưu đãi nhằm thu hút doanh nghiệp và tạo việc làm. Thị trưởng Fukuoka, Soichiro Takashima, cho rằng khả năng xảy ra động đất mạnh cùng lúc tại Fukuoka và Tokyo là rất thấp. Thị trưởng Nagoya, Ichiro Hirosawa, nhấn mạnh vị trí gần Tokyo và sự tập trung công nghiệp là lợi thế cạnh tranh của thành phố ông.

Ông Hiroshi Saito, cựu thống đốc tỉnh Yamagata, cho rằng sự cạnh tranh lành mạnh giữa chính quyền địa phương có thể kích thích đầu tư và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, trong khi cải cách quy định và nâng cao chất lượng cuộc sống là yếu tố cần thiết để xây dựng thủ đô thứ hai hiệu quả.

Xu hướng phân quyền và tham khảo mô hình quốc tế

Ý tưởng phân quyền cũng được nhiều nước triển khai. Tại Vương quốc Anh, Thủ tướng Andy Burnham có kế hoạch thành lập "Số 10 phía Bắc" ở Manchester để chuyển một phần cấu trúc văn phòng của Chính phủ từ London, góp phần giảm tập trung quyền lực.

Thị trưởng Osaka, Hideyuki Yokoyama, cho rằng mô hình phát triển các ngành giải trí và kinh doanh của Manchester mà không làm suy giảm vị trí hàng đầu của London là minh chứng cho xu hướng này và Nhật Bản nên học hỏi.

Diễn biến chính trị phía sau dự luật

Dự luật được xây dựng từ thỏa thuận tháng 10 giữa Đảng Dân chủ Tự do (LDP) đang cầm quyền và Đảng Đổi mới Nhật Bản (JIP). Mặc dù LDP chiếm đa số lớn tại Hạ viện, họ cần sự ủng hộ của JIP để thông qua các dự án tại Thượng viện.

JIP, với cơ sở chính trị tập trung tại Osaka, đã từ bỏ một phần đề xuất ban đầu để đạt được thỏa thuận này. Dự thảo ban đầu bao gồm điều khoản nhằm biến Osaka thành một đô thị lớn với cơ cấu hành chính tương tự Tokyo, tuy nhiên bị cử tri của Osaka phản đối trong các cuộc trưng cầu năm 2015 và 2020.

Đảng Dân chủ Tự do đã tránh việc ủng hộ đề xuất có thể tạo cảm giác ưu tiên cho Osaka, đồng thời lựa chọn mô hình phân quyền, chuyển một số chức năng quốc gia ra ngoài Tokyo để thúc đẩy phát triển cân bằng hơn trên toàn quốc.

Hình ảnh khu tài chính chính của Osaka minh họa tiềm năng của thành phố trong vai trò thủ đô thứ hai, dự kiến nhận một phần cơ cấu hành chính của chính phủ Nhật Bản.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Luật mới nhằm bảo đảm tính liên tục hoạt động của chính phủ Nhật khi Tokyo gặp thảm họa.
  • Osaka là ứng viên hàng đầu cho thủ đô thứ hai nhờ nền kinh tế quy mô lớn và hạ tầng phát triển.
  • Doanh nghiệp chuyển khỏi Osaka sang Tokyo liên tục trong nhiều năm, đặt ra thách thức cho kế hoạch này.
  • Ưu đãi thuế và chuyển giao cơ quan nhằm thu hút đầu tư về thủ đô thứ hai, song hiệu quả có thể hạn chế do xu hướng số hoá.
  • Các địa phương khác như Fukuoka và Nagoya cũng cạnh tranh để trở thành trung tâm mới của Nhật Bản.

Đăng ký bản tin QMVN