Khảo cổ băng hà và phát hiện Ötzi – biểu tượng của bảo tồn di tích băng giá

Hơn 30 năm trước, một phát hiện khảo cổ quan trọng đã gây chấn động giới nghiên cứu khi xác ướp Ötzi, được biết đến với tên gọi “Người Băng”, được tìm thấy tại dãy núi Alps giữa Italy và Áo. Xác ướp này, được bảo quản trong băng gần 5.300 năm, đã minh chứng rõ nét khả năng của các khối băng trong việc bảo tồn các dấu tích nhân loại qua hàng thiên niên kỷ.

Tuy nhiên, khi biến đổi khí hậu thúc đẩy quá trình tan chảy băng nhanh chóng, nhiều hiện vật và di tích khác cũng dần hé lộ dưới lớp băng. Điều này đã tạo ra một lĩnh vực khảo cổ mới – khảo cổ băng hà – với những phát hiện phong phú nhưng đi kèm rủi ro về sự suy thoái nhanh chóng của các di vật do bị tiếp xúc với môi trường bên ngoài.

Na Uy – trọng điểm của khảo cổ băng hà toàn cầu

Na Uy hiện là quốc gia đi đầu trong lĩnh vực này, nổi bật với dự án Secrets of the Ice (Bí mật của băng giá) kéo dài 20 năm qua, đã xác định được 71 địa điểm khảo cổ và thu hồi hơn 4.500 hiện vật tại các vùng núi. Những đồ vật được tìm thấy gồm mũi tên, cung, trượt tuyết, móng ngựa, yên ngựa cũng như trang phục và dụng cụ làm bằng gỗ. Một số hiện vật được xác định có niên đại lên đến 6.000 năm.

Không chỉ Na Uy, các quốc gia như Canada, Hoa Kỳ và Mông Cổ cũng đang thực hiện các chương trình khảo cổ tương tự được tài trợ, nhằm nắm bắt cơ hội từ sự tan băng nhanh chóng và lưu giữ các dấu tích lịch sử quý báu.

Thách thức trong khảo cổ dưới tác động của biến đổi khí hậu

Khác với những cuộc khai quật khảo cổ truyền thống được lập kế hoạch kỹ càng, khảo cổ băng hà bị chi phối lớn bởi điều kiện thời tiết và địa hình. Các đội khảo cổ phải liên tục theo dõi ảnh vệ tinh, dự báo khí tượng và diễn biến băng tuyết trong suốt một năm để phát hiện các khu vực mới vừa được giải phóng khỏi băng và tiến hành các chuyến thám hiểm nhanh chóng trong mùa hè, khi điều kiện thời tiết cho phép tiếp cận.

Advertisement300 × 250

Dẫn đầu dự án, nhà khảo cổ Espen Finstad nhấn mạnh tính cấp bách của công việc trong khoảng thời gian ngắn ngủi từ giữa tháng 8 đến tháng 10 trước khi tuyết rơi trở lại. Ông cho biết sự phá hủy và mất tích các hiện vật diễn ra rất nhanh, chẳng hạn như khi một mũi tên bằng gỗ vừa nhô khỏi băng thì nước từ băng tan có thể cuốn nó đi hoặc làm nó rơi vào khe nứt, khiến nó bị phá hủy hoặc thất lạc vĩnh viễn.

Bên cạnh đó, môi trường khắc nghiệt đòi hỏi các thành viên khảo cổ phải được đào tạo kỹ càng và có khả năng làm việc trong điều kiện núi cao hiểm trở, cũng như yêu thích loại công việc này.

Giá trị đặc trưng của các hiện vật được bảo tồn trong băng

Các di vật được tìm thấy trong băng giữ nguyên được nhiều thành phần hữu cơ mỏng manh như da, gỗ, vải vóc và dây thừng, các yếu tố không thể bảo tồn được trong điều kiện thông thường. Julian Post-Melbye, người phụ trách bộ sưu tập khảo cổ băng hà tại Bảo tàng Lịch sử Văn hóa thuộc Đại học Oslo, giải thích rằng khi các đồ vật này tiếp xúc với ánh sáng mặt trời, gió, độ ẩm và sự biến đổi nhiệt độ, chúng rất dễ bị hư hại nếu không được thu thập và bảo quản kịp thời, làm giảm giá trị khoa học cũng như khả năng kết nối của công chúng với di sản.

Hiện vật được bảo tồn tốt giúp người xem dễ dàng hình dung và hiểu hơn những câu chuyện lịch sử mà chúng kể về quá khứ. Ngoài ra, các khám phá còn mở rộng hiểu biết về sự hiện diện và sinh hoạt của con người ở các khu vực núi cao, chứng minh rằng nơi đây từng có sự sinh sống đa dạng gồm thợ săn, người chăn nuôi, nông dân, nghệ nhân, thương nhân và thậm chí cả trẻ em.

Tác động toàn cầu của hiện tượng tan chảy băng và tương lai của khảo cổ băng hà

Sự tan chảy của băng, đặc biệt ở các lớp băng còn gọi là "ice patches" không được bổ sung tuyết mới, đang để lộ rất nhiều vật thể cổ xưa trên khắp thế giới. Nhà băng hà Jefferson Cardia Simões từ Đại học Liên bang Rio Grande do Sul (UFRGS) cho biết các lớp băng này phản ứng nhạy bén với nhiệt độ tăng cao, đặc biệt là ở các vùng nhiệt đới và ôn đới. Chúng đang tan nhanh hơn nhiều so với các khối băng ở vùng lạnh sâu, nơi nhiệt độ có thể xuống tới -60°C.

Quá trình này đã khiến các mảnh hiện vật gồm từ đồ dùng của du khách, người leo núi, cho đến các vật liệu từ thời La Mã, gia súc, công cụ khảo cổ và hóa thạch xuất hiện trên bề mặt, mở ra nhiều cơ hội nghiên cứu về lịch sử nhân loại và biến đổi khí hậu trong quá khứ.

Nhà khảo cổ Post-Melbye dự báo tiềm năng lớn vẫn còn ở các vùng như dãy Andes và Himalaya, song thách thức là phải lựa chọn nơi tập trung khai quật bởi băng đang tan đồng loạt ở nhiều nơi khiến việc bảo tồn tất cả các di chỉ gần như không thể.

Ông cảnh báo nhiều khu vực khảo cổ sẽ mất đi mà không kịp ghi chép, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của các dữ liệu lưu giữ trong băng, bao gồm các lõi băng đại diện cho kho dữ liệu lịch sử tự nhiên và văn hóa quý giá, vốn dễ mất mát khi băng tan chảy thành nước.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Biến đổi khí hậu mở ra cơ hội mới cho khảo cổ học băng hà bằng cách làm tan chảy băng và lộ ra các di tích cổ.
  • Quá trình tan chảy băng cũng đe dọa nhanh chóng làm hỏng hoặc mất đi các hiện vật nếu không được thu thập kịp thời.
  • Na Uy là quốc gia hàng đầu với dự án Secrets of the Ice, đã phát hiện hơn 4.500 hiện vật trong 20 năm qua.
  • Các hiện vật được băng bảo tồn tốt chứa nhiều vật liệu hữu cơ quý hiếm không thể tìm thấy ở các khảo cổ thông thường.
  • Các vùng như dãy Andes và Himalaya còn nhiều tiềm năng khai quật nhưng đang phải đối mặt với thách thức thời gian khi băng tan khắp nơi.

Đăng ký bản tin QMVN