Hỏa hoạn tại bãi rác Jatiwaringin và ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng

Vụ cháy bùng phát tại bãi rác Jatiwaringin thuộc quận Tangerang, tỉnh Banten, Indonesia đã được kiểm soát sau 10 ngày vào cuối tháng 6. Diện tích cháy khoảng 15 trong tổng số 33 ha của bãi rác này. Khói từ vụ cháy đã khiến 154 cư dân địa phương bị nhiễm trùng hô hấp cấp tính (ARI), làm nổi bật nguy cơ sức khỏe do chất thải không được xử lý đúng cách.

Nguyên nhân và thách thức trong quản lý chất thải

Ngọn lửa được cho là do khí methane tích tụ từ lượng rác hữu cơ được chất đống trong nhiều năm mà không qua xử lý. Hiện tượng này không phải lần đầu xảy ra mà tương tự như ở các bãi rác Sarimukti tại Tây Bandung và Rawa Kucing ở Tangerang. Bộ Môi trường Indonesia đã nhanh chóng phát hành công văn cảnh báo chuẩn bị cho nguy cơ cháy bãi rác trong mùa khô ngay sau sự cố.

Theo dữ liệu từ Bộ Môi trường, trong tổng số 485 bãi rác hoạt động trên toàn quốc, có đến 369 địa điểm (chiếm 76%) vẫn áp dụng phương pháp đổ rác thải mở, không qua xử lý. Mặc dù luật số 18/2008 về quản lý rác thải quy định phải loại bỏ việc đổ rác mở trong vòng 5 năm, thực tế vẫn còn tồn tại rộng rãi do nhiều yếu tố về kinh tế và chính sách.

Chính sách và ngân sách hạn chế ảnh hưởng đến hệ thống xử lý rác

Vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ mà còn do vai trò của quản lý chất thải chưa là dịch vụ cơ bản trong hệ thống công cộng. Hiện tại, quản lý rác thải cấp vùng vẫn nằm ngoài danh mục Dịch vụ Tối thiểu (SPM), dẫn đến ngân sách được giao từ ngân sách địa phương (APBD) thấp hơn nhiều so với các dịch vụ cơ bản khác như giáo dục và y tế.

Advertisement300 × 250

Hậu quả là các chính quyền địa phương khó có thể áp dụng các hệ thống xử lý rác thân thiện môi trường như bãi rác kiểm soát hay bãi rác hợp vệ sinh. Khi ngân sách bị giảm, quản lý rác thường là lĩnh vực bị ảnh hưởng đầu tiên.

Một số nỗ lực thay đổi tình trạng này đã được đề xuất lên Bộ Nội vụ nhưng chưa có kết quả do lo ngại về tác động ngân sách trên quy mô toàn quốc. Ngay cả các bãi rác đã áp dụng công nghệ kiểm soát như bãi rác Sarimukti cũng đối mặt nhiều khó khăn, như dự đoán bãi rác sẽ đầy vào tháng 10/2026 sớm hơn kế hoạch.

Tình trạng thâm hụt thiết bị và ngân sách hạn chế cản trở hoạt động nén rác và kích hoạt lại các khu vực cũ của bãi rác, với chi phí ước tính khoảng 24 tỷ Rupiah (1,3 triệu USD) chưa được đảm bảo. Bên cạnh đó, sự thiếu bền vững về chính sách cũng ảnh hưởng đến các dự án xử lý rác thải, ví dụ như Dự án Chuyển đổi rác thành năng lượng (PSEL) ở Makassar, chưa thể khởi công do thay đổi lãnh đạo địa phương và các vấn đề pháp lý. Bộ trưởng Tài chính Purbaya Yudhi Sadewa đã phải can thiệp, chỉ đạo hoàn thành dự án mà không phải đấu thầu lại và chính phủ trung ương sẽ chi trả phí xử lý rác.

Rủi ro cháy do khí methane và ưu tiên quốc gia về quản lý chất thải

Hiện vẫn còn hàng trăm bãi rác chứa khí methane trong nhiều năm, tạo ra nguy cơ cháy và thảm họa trong mùa khô. Do đó, Tổng thống Prabowo Subianto đã đưa quản lý chất thải thành chương trình ưu tiên quốc gia nhằm hạn chế rủi ro này và cải thiện hiệu quả quản lý.

Giải pháp quản lý rác thải tại nguồn

Thay vì tập trung vào xây dựng hoặc mở rộng bãi rác, việc chuyển đổi phương thức quản lý rác lấy điểm khởi đầu từ nguồn là giải pháp thiết thực. Việc thu gom, vận chuyển và chôn lấp rác thải mà không xử lý sẽ dẫn đến việc bãi rác nhanh chóng đầy và nguy cơ khí methane cao.

Chính sách cần hướng tới quản lý rác thải ngay tại nguồn bằng cách phân loại và xử lý tại chỗ. Phần rác còn lại không thể xử lý mới được đưa đến bãi rác cuối cùng. Mô hình quản lý như tại huyện Banyumas đã nhận sự đánh giá của Tổng thống vào cuối tháng 4 là ví dụ điển hình. Rác được phân loại và xử lý tại các cơ sở xử lý địa phương. Rác hữu cơ được tạo thành phân compost hoặc dùng nuôi ấu trùng ruồi lính đen, rác vô cơ được tái chế và phần còn lại một số được chuyển thành nhiên liệu thay thế.

Trung tâm của mô hình này là nhà máy xử lý rác TPST, được phân cấp hoạt động ở cấp xã và phường do các nhóm tự lực cộng đồng (KSM) vận hành. Chẳng hạn, TPST tại Kedungrandu phục vụ hơn 3.100 khách hàng với công suất xử lý 15 tấn/ngày. Mô hình hiệu quả được hỗ trợ bởi máy phân loại rác tự động “gibrik” được phát triển trong nước, thay thế công đoạn phân loại thủ công bằng cách phân tách rác hữu cơ và vô cơ với công suất cao và quy trình vệ sinh hơn.

Điểm đáng chú ý không phải là quy mô của các cơ sở mà là phương thức phân cấp, phù hợp với điều kiện từng địa phương, kết hợp chặt chẽ giữa chính quyền, cộng đồng và doanh nghiệp.

Sự cần thiết của chính sách và nguồn lực ổn định

Sự thay đổi hệ thống này đòi hỏi sự nhất quán về quản trị và chính sách lâu dài, bên cạnh đầu tư hạ tầng và nguồn lực tài chính bền vững. Chính phủ phải đảm bảo quản lý rác không còn phụ thuộc vào nguồn dư ngân sách địa phương và duy trì chính sách ổn định bất kể chuyển giao lãnh đạo.

Việc cải tổ quản lý chất thải từ nguồn được nhấn mạnh là bước đầu để đảm bảo an toàn môi trường và sức khỏe cộng đồng, đồng thời giảm thiểu nguy cơ cháy nổ bãi rác như sự cố tại Jatiwaringin.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Cháy bãi rác Jatiwaringin khiến 154 người mắc bệnh nhiễm trùng hô hấp cấp do khói bụi.
  • 76% bãi rác ở Indonesia vẫn sử dụng phương pháp đổ rác mở chưa qua xử lý.
  • Quản lý chất thải chưa được công nhận là dịch vụ cơ bản dẫn đến thiếu ngân sách và khó áp dụng công nghệ vệ sinh môi trường.
  • Bãi rác Sarimukti sẽ hết diện tích chứa vào năm 2026 do lượng rác tăng và thiếu thiết bị, kinh phí vận hành.
  • Mô hình xử lý rác thải tại nguồn ở Banyumas giảm lượng rác đưa lên bãi chôn lấp, giúp hạn chế khí methane và nguy cơ cháy.

Đăng ký bản tin QMVN