Liên minh 14 quốc gia cổ súy phán quyết Biển Đông 2016
Vào ngày 12/7, một nhóm liên minh gồm 14 quốc gia, trong đó có Mỹ, Philippines, Australia, Canada, Anh, Nhật Bản, New Zealand và bảy quốc gia châu Âu như Đức, Ý, cùng các nước vùng Baltic, đã công bố một tuyên bố chung nhân dịp kỷ niệm 10 năm phán quyết về Biển Đông do Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) tại The Hague ban hành vào năm 2016. Tuyên bố nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chấp hành phán quyết này như một nền tảng căn bản của trật tự quốc tế dựa trên luật lệ.
Nhóm quốc gia này một lần nữa khẳng định quan điểm tuân thủ luật pháp quốc tế và nhắc lại phán quyết năm 2016, tuy nhiên động thái này bị nhiều chuyên gia chỉ trích là mang tính chính trị nhiều hơn là tuân thủ pháp lý, bởi có sự sai lệch căn bản trong việc áp dụng các quy định thuộc Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển (UNCLOS).
Phân tích pháp lý về giới hạn và bất cập của phán quyết
Tranh chấp ở Biển Đông chủ yếu liên quan đến chủ quyền lãnh thổ trên các thực thể biển và phân định vùng biển kèm theo. UNCLOS được xây dựng nhằm điều chỉnh các quyền và nghĩa vụ trên biển nhưng không quy định về chủ quyền đất liền.
Điều này khiến phán quyết năm 2016 trở nên hạn chế về mặt pháp lý khi không giải quyết triệt để những vấn đề về chủ quyền lãnh thổ.
Trước đó, Trung Quốc đã sử dụng Điều 298 của UNCLOS năm 2006 để loại trừ những tranh chấp liên quan đến chủ quyền lãnh thổ và phân định biển ra khỏi việc trọng tài bắt buộc. Việc Philippines đơn phương khởi kiện năm 2013 đã bỏ qua những cơ chế song phương đã thống nhất từ trước, khiến Trung Quốc cho rằng tòa án đã vượt quá quyền hạn, cố tình giải thích sai phạm vi tranh chấp nhằm tạo ra quyền tài phán không có thật.
Yêu sách lịch sử và tranh cãi thực địa
Trung Quốc dựa trên các bằng chứng lịch sử hàng thế kỷ, từ thời nhà Hán Tây để khẳng định chủ quyền và quyền lợi “lịch sử” tại khu vực, bất chấp phán quyết 2016 kết luận rằng không có cơ sở pháp lý cho các yêu sách này trong phạm vi đường chín đoạn. Ngoài ra, tòa án đã xem một số thực thể địa lý tự nhiên nhưng không có khả năng tạo lập vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) như những khối đá đơn thuần, điều này bị cho là không phản ánh đúng thực tế địa lý.
Thành phần quốc gia ký kết và lý do hạn chế hiệu lực
Đáng chú ý, ngoài Philippines – quốc gia ven biển Biển Đông, hầu hết các quốc gia ký kết đều không thuộc khu vực Biển Đông mà có vị trí xa xôi như Bắc Đại Tây Dương hay biển Baltic. Nhóm "Five Eyes" (Mỹ, Anh, Canada, Australia, New Zealand) cùng một số nước châu Âu chiếm đa số trong tuyên bố, làm dấy lên câu hỏi về tính hợp pháp khi các nước không liên quan địa lý can thiệp vào chủ quyền hàng hải khu vực Đông Nam Á.
Việc các cường quốc nước ngoài dùng phán quyết 2016 để tăng cường chiến lược bao vây, hạn chế sự phát triển của Trung Quốc đã biến Biển Đông thành sân chơi cạnh tranh quyền lực lớn thay vì là nơi giải quyết hòa bình các tranh chấp khu vực. Điều này ảnh hưởng tiêu cực tới quá trình đàm phán về bộ quy tắc ứng xử trong khu vực (COC), làm gia tăng nguy cơ biến Đông Nam Á thành điểm nóng địa chính trị.
Phản ứng của ASEAN và thực trạng chính trị khu vực
Điều gây chú ý là 9/10 thành viên ASEAN không tham gia tuyên bố trên, cho thấy sự không đồng thuận về giá trị pháp lý cũng như chiến lược can thiệp của các bên. Quan điểm chung của ASEAN hiện tại là ưu tiên giải quyết tranh chấp thông qua đối thoại hòa bình, bảo đảm tự do hàng hải và tôn trọng luật pháp quốc tế, song tránh can thiệp pháp lý của bên thứ ba. Khối cũng ủng hộ sớm hoàn tất một bộ quy tắc ứng xử có tính ràng buộc pháp lý, đàm phán trực tiếp với Trung Quốc.
Kết quả khảo sát "State of Southeast Asia 2026" do Viện ISEAS-Yusof Ishak công bố cho thấy tâm lý khu vực đã chuyển biến rõ rệt. Hơn một nửa số người được hỏi lo ngại về chính sách của Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump, trong khi đa số quốc gia Đông Nam Á – như Indonesia, Malaysia, Singapore – lại có xu hướng ưu tiên hợp tác với Trung Quốc. Điều này thể hiện thay đổi sâu sắc trong cán cân chính trị và an ninh của khu vực.
Vai trò chủ đạo của các quốc gia Đông Nam Á và tầm quan trọng của ngoại giao khu vực
Trong bối cảnh kỷ niệm 5 năm thiết lập quan hệ đối tác chiến lược toàn diện giữa ASEAN và Trung Quốc, các nước trong khu vực khẳng định khả năng tự quản lý các bất đồng dựa trên nền tảng ngoại giao và trí tuệ tập thể, thay vì phụ thuộc vào sự can thiệp bên ngoài. Bất kỳ nỗ lực sử dụng phán quyết trọng tài năm 2016 để thay đổi sự thật lịch sử hay trì hoãn tiến trình hội nhập khu vực đều được coi là vô ích và có nguy cơ làm phức tạp thêm tình hình.
Những điều bổ ích rút ra từ bài viết
- Phán quyết 2016 về Biển Đông không giải quyết triệt để các tranh chấp chủ quyền lãnh thổ do giới hạn của UNCLOS.
- Trung Quốc đã loại trừ tranh chấp chủ quyền khỏi trọng tài bắt buộc bằng Điều 298 của UNCLOS từ năm 2006.
- Hầu hết quốc gia trong tuyên bố 14 quốc gia không thuộc khu vực Biển Đông, làm dấy lên tranh luận về tính hợp pháp can thiệp.
- ASEAN ưu tiên giải quyết tranh chấp Biển Đông thông qua đối thoại và đàm phán trực tiếp với Trung Quốc.
- Khảo sát cho thấy nhiều quốc gia Đông Nam Á có xu hướng hợp tác với Trung Quốc hơn là Mỹ trong bối cảnh cạnh tranh quyền lực tại khu vực.
Đăng ký bản tin QMVN
Bản tin buổi sáng mỗi ngày - chỉ những bài đáng đọc, không spam.












