Biển Đen - vùng biển chiến lược với sự hiện diện quân sự hạn chế

Biển Đen hiện là một trong những khu vực an ninh trọng yếu ở châu Âu, nhất là sau khi Nga tiến hành cuộc xâm lược toàn diện Ukraine gần 5 năm trước. Tuy nhiên, giới chuyên gia nhận định vùng biển này lại tương đối "trống" tàu chiến, gây ra nghịch lý với vai trò chiến lược của nó. Theo Thomas de Waal, thành viên cấp cao của Carnegie Europe, điều này xuất phát từ những giới hạn rất đặc thù về địa lý và pháp lý, nổi bật là sự kiểm soát từ Thổ Nhĩ Kỳ đối với Eo biển Dardanelles và Bosporus, con đường duy nhất dẫn vào Biển Đen.

Vị trí địa lý quyết định tầm quan trọng của Eo biển Thổ Nhĩ Kỳ

Biển Đen tiếp giáp sáu quốc gia: Thổ Nhĩ Kỳ, Bulgaria, Romania, Ukraine, Nga và Georgia. Trong đó, Thổ Nhĩ Kỳ, Bulgaria và Romania thuộc NATO, còn Nga, Ukraine và Georgia không tham gia. Đặc biệt, Nga và Ukraine hiện đang ở trạng thái đối đầu trực tiếp. Con đường duy nhất từ Địa Trung Hải vào Biển Đen là qua Eo biển Dardanelles rồi đến Bosporus, nơi chỉ rộng khoảng 700 mét ở điểm hẹp nhất. So sánh với Eo biển Hormuz có điểm hẹp 33 km, có thể thấy tính chặt chẽ và khả năng kiểm soát tại Bosporus là rất cao.

Việc kiểm soát Eo biển Thổ Nhĩ Kỳ đồng nghĩa với việc kiểm soát thương mại và hoạt động hải quân trong toàn bộ Biển Đen, tạo ra lợi thế chiến lược lớn về quân sự và kinh tế cho Thổ Nhĩ Kỳ.

Hiệp ước Montreux 1936 và vị thế then chốt của Thổ Nhĩ Kỳ

Hiệp ước Montreux được ký ngày 20/7/1936 tại Thụy Sĩ, nhằm giải quyết việc quản lý quyền đi lại qua Eo biển Thổ Nhĩ Kỳ sau nhiều năm chịu sự giám sát quốc tế từ sau Chiến tranh Thế giới thứ nhất. Hiệp ước trao lại chủ quyền toàn diện cho Thổ Nhĩ Kỳ đối với Dardanelles và Bosporus, đồng thời quy định chi tiết việc lưu thông cho cả tàu thương mại và tàu quân sự.

Theo hiệp ước, các tàu quân sự của các quốc gia ven Biển Đen có thể tự do điều động qua lại, trong khi các tàu quân sự của nước ngoài chỉ được phép đi qua với những giới hạn nghiêm ngặt về số lượng, trọng tải và thời gian lưu lại không quá 21 ngày trong thời bình. Khi có chiến tranh, nếu Thổ Nhĩ Kỳ không tham gia, tàu chiến của các quốc gia tham chiến không được phép đi qua, tạo điều kiện cho Thổ Nhĩ Kỳ duy trì quyền kiểm soát chặt chẽ vùng biển này.

Ảnh hưởng của hiệp ước đến xung đột Nga-Ukraine

Kể từ khi Nga xâm lược Ukraine tháng 2/2022, Thổ Nhĩ Kỳ đã áp dụng Điều khoản 19 của hiệp ước Montreux, hạn chế tàu chiến của các bên tham chiến qua lại Eo biển. Điều này ngăn cản Nga và Ukraine củng cố lực lượng hải quân tại Biển Đen, góp phần ngăn chặn Nga tăng cường thêm phần lớn hạm đội trong khu vực.

Advertisement300 × 250

Thomas de Waal nhận định quy định này hỗ trợ Ukraine duy trì vị thế tương đối mạnh trong Biển Đen, giúp Kyiv có thêm thời gian và cơ hội chống lại các cuộc tấn công trên biển, dù hiệp ước có phần lỗi thời và không đề cập đến các loại vũ khí hiện đại như drone hay các công nghệ quân sự mới khác.

Các quốc gia phương Tây cũng bị ảnh hưởng bởi hiệp ước khi không thể gửi trực tiếp tàu chiến vào Biển Đen vì bị Thổ Nhĩ Kỳ coi là "tàu chiến" theo quy định, như trường hợp Anh Quốc tặng hai tàu rà phá mìn cho Ukraine hiện được neo đậu ở Anh do không được phép đi qua Eo biển.

Thổ Nhĩ Kỳ và vai trò giữ cân bằng quyền lực tại Biển Đen

Thổ Nhĩ Kỳ được xem là quốc gia có lợi thế lớn nhất trong khu vực Biển Đen nhờ vị trí địa lý và quyền kiểm soát theo hiệp ước Montreux. Thổ Nhĩ Kỳ theo đuổi chiến lược khôn ngoan, vừa bảo vệ lợi ích quốc gia, vừa duy trì vai trò trung gian trong khu vực, thông qua việc hạn chế sự hiện diện lâu dài của NATO ở Biển Đen.

Điều đó khiến NATO phải chuyển trọng tâm phòng thủ sang Bulgaria và Romania - hai thành viên NATO ở ven biển Biển Đen - dù năng lực quân sự của họ còn hạn chế. Romania đang đầu tư mạnh vào mở rộng căn cứ không quân Mihail Kogalniceanu với ngân sách đến 2,5 tỷ euro, hướng tới xây dựng căn cứ NATO lớn nhất ở châu Âu để tăng cường sự hiện diện trong khu vực.

Hiệp ước Montreux còn nguyên sức nặng sau 90 năm

Mặc dù còn nhiều điểm lỗi thời như việc nhắc đến Hội Quốc Liên đã bị giải thể từ 80 năm nay, hiệp ước Montreux vẫn được duy trì và tuân thủ bởi các quốc gia trong gần một thế kỷ. Theo các chuyên gia, không ai muốn tái thương lượng hay thay đổi hiệp ước trong bối cảnh hiện tại do có thể kéo theo nhiều hệ quả mở rộng, đặc biệt là với Nga.

Với đối với Thổ Nhĩ Kỳ, Montreux không chỉ là thỏa thuận về luồng giao thông mà còn là biểu tượng của chủ quyền và vai trò địa chính trị quan trọng, đó là lý do kiên quyết bảo vệ thỏa thuận này.

Tương lai và thách thức đối với NATO và khu vực

Nếu cuộc chiến Ukraine kết thúc, một số chuyên gia đề xuất nên xem xét lại cách áp dụng hiệp ước nhằm thích ứng tốt hơn với các đồng minh trong NATO. Tuy nhiên, hiện tại, hợp tác với Thổ Nhĩ Kỳ được xem là yếu tố không thể thiếu trong mọi chiến lược an ninh liên quan đến Biển Đen.

Các vụ việc gần đây, như việc NATO thành lập nhóm công tác ba quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ, Romania và Bulgaria để rà phá mìn dưới biển, cho thấy sự phối hợp đang dần được tăng cường, tuy vẫn chịu ảnh hưởng lớn từ giới hạn do hiệp ước Montreux đặt ra.

Hiệp ước Montreux tiếp tục là một trong số rất ít cơ chế ngoại giao đa phương vẫn duy trì hiệu lực và được tôn trọng sau gần một thế kỷ, giữ nguyên ảnh hưởng lớn tại Biển Đen và giúp giữ vai trò then chốt cho Thổ Nhĩ Kỳ trong khu vực.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Hiệp ước Montreux 1936 trao quyền kiểm soát Eo biển Thổ Nhĩ Kỳ cho Ankara, ảnh hưởng lớn đến vận hành quân sự ở Biển Đen.
  • Quy định nghiêm ngặt về tàu chiến nước ngoài giữ cho Biển Đen ít sự hiện diện liên tục của NATO.
  • Kể từ xung đột Nga-Ukraine 2022, Thổ Nhĩ Kỳ áp dụng Điều khoản 19 hạn chế tàu chiến các bên tham chiến qua lại Eo biển.
  • Romania và Bulgaria được kỳ vọng là cửa ngõ quan trọng của NATO tại Biển Đen, dù năng lực quân sự còn hạn chế.
  • Hiệp ước Montreux dù lỗi thời vẫn giữ nguyên giá trị và được các bên tôn trọng, đặc biệt quan trọng với Thổ Nhĩ Kỳ.

Đăng ký bản tin QMVN