Phán quyết xác định trách nhiệm của nhà nước
Ở La Haye, các thẩm phán ICJ biểu quyết chín phiếu thuận và sáu phiếu chống để kết luận Myanmar đã thực hiện hành vi diệt chủng đối với người Rohingya tại phía bắc Rakhine trong chiến dịch năm 2017. Đây là phán quyết về trách nhiệm của một quốc gia theo Công ước Chống diệt chủng năm 1948, khác với việc xét xử trách nhiệm hình sự của từng cá nhân. Theo thông cáo ngày 19/11 của tòa, Myanmar còn không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ ngăn chặn hành vi của những người phối hợp với lực lượng an ninh, không trừng phạt tội ác và không ban hành đầy đủ quy định luật cần thiết.
Tòa cũng nhận định Myanmar đã vi phạm nghĩa vụ bảo toàn chứng cứ theo lệnh biện pháp tạm thời năm 2020. Song không phải mọi cáo buộc đều được chấp nhận: tòa không kết luận Myanmar trực tiếp và công khai kích động người ngoài lực lượng nhà nước thực hiện diệt chủng. Sự phân biệt pháp lý này quan trọng, bởi một phán quyết nghiêm khắc vẫn cần đặt trên các phát hiện và giới hạn bằng chứng cụ thể.
Đối với người sống sót, ý nghĩa không chỉ nằm ở một thuật ngữ luật học. Khi sự mất mát của gia đình, làng mạc và quê hương được một tòa án quốc tế xem xét, sự thừa nhận có thể trở thành điểm khởi đầu cho yêu cầu khôi phục quyền lợi lâu dài.
Türkiye lên tiếng, The Gambia nhận được sự ủng hộ
Trong tuyên bố ngày 19/11, Bộ Ngoại giao Türkiye hoan nghênh phán quyết và khẳng định nước này ủng hộ vụ kiện do The Gambia khởi xướng từ đầu. Ankara coi việc thừa nhận các hành vi chống người Rohingya là dấu mốc hướng đến trách nhiệm giải trình, đồng thời kêu gọi Myanmar tôn trọng quyền và tự do cơ bản của cộng đồng này.
Vai trò của The Gambia đặc biệt đáng chú ý. Quốc gia Tây Phi nộp đơn kiện tháng 11/2019 không phải vì công dân mình là nạn nhân, mà dựa trên trách nhiệm chung của các quốc gia thành viên Công ước Chống diệt chủng. Diễn biến cho thấy trong một số tranh chấp nhân quyền nghiêm trọng, nghĩa vụ quốc tế có thể vượt qua khoảng cách địa lý và lợi ích song phương.
Liên Hợp Quốc và các tổ chức nhân quyền cũng nhấn mạnh tính ràng buộc của phán quyết. Dẫu vậy, sự hưởng ứng ngoại giao không tự động chuyển hóa thành nhà ở, giấy tờ quốc tịch, sự bảo vệ hoặc sinh kế cho những người đang mắc kẹt trong các khu tị nạn.
Bồi thường và hồi hương: thử thách sau bản án
ICJ yêu cầu Myanmar chấm dứt các vi phạm còn tiếp diễn, điều tra nghi phạm, truy tố và trừng phạt khi có căn cứ, đồng thời đưa ra bảo đảm không tái diễn. Biện pháp khôi phục quyền lợi gồm cho phép người Rohingya bị di dời trở về nơi cư trú trong điều kiện an toàn, tự nguyện và có phẩm giá, cũng như đoàn tụ gia đình. Nếu khôi phục không thể bù đắp toàn bộ tổn thất, Myanmar phải bồi thường.
Mức tiền và cách thức bồi thường chưa được ấn định. Tòa yêu cầu Myanmar nộp báo cáo trong vòng hai năm, nêu các biện pháp khôi phục đã thực hiện và những phương án bồi thường liên quan; giai đoạn tố tụng tiếp theo sẽ giải quyết chi tiết. Vì vậy, sẽ sai nếu hiểu rằng người Rohingya đã nhận được tiền bồi thường ngay sau phán quyết.
Thách thức lớn nhất nằm ngoài phòng xử án: xung đột tại Rakhine và tình trạng thiếu bảo đảm về an ninh, quyền công dân, tài sản khiến hồi hương bền vững hết sức khó khăn. Cộng đồng quốc tế cần theo dõi việc thực hiện bằng các tiêu chí có thể kiểm chứng, trong khi những người tị nạn phải có quyền tự quyết về việc trở về, thay vì chịu áp lực phải hồi hương chỉ để hoàn thành một mục tiêu ngoại giao.
















