Học giả Ackbar Abbas và ảnh hưởng sâu rộng đến văn hóa Hồng Kông
Ackbar Abbas, sinh ra tại Hồng Kông, là một học giả có ảnh hưởng vượt xa giới học thuật, tác động đến nhiều lĩnh vực nghệ thuật, điện ảnh, văn học và hơn thế nữa. Ông qua đời ngày 13/7 ở tuổi 84 sau một thời gian ngắn chống chọi với bệnh ung thư. Qua hơn 40 năm giảng dạy tại Đại học Hồng Kông (HKU) và Đại học California, Irvine (UCI), Abbas không chỉ phân tích mà còn thay đổi cách nhìn nhận về Hồng Kông.
Những đóng góp nổi bật trong nghiên cứu về Hồng Kông
Công trình nổi tiếng nhất của ông, cuốn sách xuất bản năm 1997 mang tựa đề Hong Kong: Culture and the Politics of Disappearance , đã cung cấp một ngôn ngữ đặc biệt cho thành phố luôn trong trạng thái vừa xuất hiện, vừa biến mất và tái tạo. Gần ba thập kỷ sau khi ra mắt, các tổ chức, triển lãm và nhà văn tại Hồng Kông vẫn sử dụng những thuật ngữ của Abbas để diễn giải trải nghiệm nội tại về thành phố.
Ông tạo ra các khái niệm "déjà disparu" mô tả một dạng hoài niệm anticipatory đặc biệt và "ảo giác ngược" (reverse hallucination) chỉ hiện tượng không thể nhìn thấy rõ điều đang hiện hữu do sự bão hòa của tốc độ, những khuôn mẫu và sự quá tải hình ảnh. Những khái niệm này bắt nguồn từ sự biến đổi nhanh chóng và những khủng hoảng sống còn của Hồng Kông thập niên 1990, nhưng đã gây sức ảnh hưởng rộng lớn cho giới học giả và người tư tưởng bên ngoài quê hương ông.
Cách tiếp cận văn hóa linh hoạt và tư duy phản biện
Trong giai đoạn gần đây, Abbas nổi bật với việc đề xướng các khung nhận thức mới, khuyến khích hiểu văn hóa theo hướng linh hoạt, thay vì áp dụng các lý thuyết cứng nhắc và tổng quát. Phương pháp “lý thuyết nghèo” (poor theory) do ông phát triển được xem là minh chứng cho một cuộc đời luôn đặt câu hỏi và suy ngẫm sâu sắc về văn hóa thay đổi.
Kỹ năng phân tích của Abbas đặc biệt tập trung vào cách văn hóa Hồng Kông phát triển dưới áp lực, nhất là trong bối cảnh Tuyên bố Chung Trung-Anh 1984 và sự kiện bàn giao năm 1997, kích hoạt một cuộc tìm kiếm cấp thiết về bản sắc. Ông cho rằng sự tồn tại của văn hóa Hồng Kông chỉ thực sự rõ nét vì người ta có thể tưởng tượng về sự biến mất của nó, gọi đó là “văn hóa biến mất”.
Ảnh hưởng rộng khắp từ học thuật đến nghệ thuật đương đại
Tác phẩm của Abbas không chỉ thu hút sự chú ý trong giới học giả mà còn ảnh hưởng đến đời sống nghệ thuật tại Hồng Kông. Nhà nghiên cứu điện ảnh Gary Bettinson từng nhận định Abbas có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lĩnh vực nghiên cứu điện ảnh châu Á. Năm 2013, triển lãm nhóm “Déjà Disparu” của Pearl Lam Galleries đặt tên theo khái niệm của ông, quy tụ các tác phẩm của nghệ sĩ Ho Siu-kee, Ellen Pau và những cá nhân khác khai thác chủ đề thay đổi đô thị và ký ức đô thị.
Nhiều nhà phê bình và giám tuyển nhận thấy dấu ấn lý thuyết của Abbas trong tác phẩm của các nghệ sĩ Adrian Wong, May Fung, cũng như trong bộ phim "The White Girl" năm 2017 do đạo diễn Jenny Suen thực hiện.
Cuộc đời đa phương diện và vai trò người thầy tận tâm
Abbas là người có gốc gác đa văn hóa, gia đình ông có liên hệ đến Trung Quốc, Ấn Độ và Malaysia, tuy nhiên cả bố mẹ ông đều sinh ra và lớn lên tại Hồng Kông nhưng không hòa nhập hoàn toàn vào văn hóa Quảng Đông địa phương. Điều này giúp Abbas hình thành cảm giác vừa “bên trong vừa bên ngoài” thành phố.
Ông từng chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn năm 2018 rằng bản thân ông không giống người Ấn Độ hay Malaysia, mà là minh họa sống động cho sự không tương thích giữa tên và diện mạo, đồng thời ông cảm thấy không thuộc về nơi nào. Đây cũng chính là góc nhìn xuyên suốt trong công trình nghiên cứu của ông về Hồng Kông.
Từ sau khi tốt nghiệp thạc sĩ tại HKU năm 1968, ông giữ vai trò giảng viên Đại học Hồng Kông và tham gia sáng lập khoa Văn học So sánh năm 1989, kiêm nhiệm chức vụ trưởng khoa và đồng sáng lập Trung tâm Nghiên cứu Toàn cầu hóa và Văn hóa năm 1999. Năm 2007, Abbas chuyển sang giảng dạy tại UCI, tiếp tục phát triển chuyên môn về lý thuyết phê phán.
Di sản và những lời tri ân từ Hồng Kông
Ngay cả những ngày cuối đời, Abbas vẫn gắn bó với sinh viên, dành thời gian họp trực tuyến qua Zoom để hướng dẫn nghiên cứu sinh tại UCI. Ông qua đời tại Bắc Kinh, nơi ông cư trú cùng người vợ thứ ba, nhà văn và nhạc sĩ Liu Sola.
Ông để lại di sản tinh thần phong phú, cùng gia đình gồm vợ cùng các con và cháu nội ngoại. Trong đó, các con của ông từ những cuộc hôn nhân trước là những nhân vật hoạt động nghệ thuật và có liên hệ với những gương mặt nổi tiếng như ca sĩ Leslie Cheung.
Những đóng góp của Abbas được cộng đồng Hồng Kông đánh giá cao. Chloe Lai, đồng sáng lập hiệu sách Nose in the Books, cho biết Abbas đã biến đổi lĩnh vực nghiên cứu Hồng Kông và đặt ra khái niệm "ảo giác ngược" giúp người ta nhận ra sự giàu có văn hóa ngay trước mắt. Nhà sáng lập Thy Lab, Alberto Gerosa, cho biết tác phẩm của Abbas là kim chỉ nam tinh thần cho thế hệ nghệ sĩ trẻ, minh chứng bằng các sự kiện và không gian văn hóa lấy cảm hứng từ lý thuyết của ông.
Ảnh hưởng của ông được coi là một tiếng nói bền bỉ trong việc hiểu và tiếp cận các mâu thuẫn và đa chiều của thành phố Hồng Kông, góp phần định hình cách cảm nhận thành phố không ngừng thay đổi này.
Những điều bổ ích rút ra từ bài viết
- Ackbar Abbas đã đặt ra những khái niệm mới giúp nhận diện văn hóa Hồng Kông trong bối cảnh biến đổi nhanh và bất định.
- Tác phẩm "Hong Kong: Culture and the Politics of Disappearance" trở thành chuẩn mực trong nghiên cứu về văn hóa thành phố này.
- Phương pháp "lý thuyết nghèo" của ông đề xuất cách tiếp cận linh hoạt, thích ứng với thực tế phức tạp.
- Ảnh hưởng của Abbas vượt ra ngoài học thuật, tác động tới nghệ thuật đương đại và điện ảnh tại Hồng Kông.
- Ông vẫn giữ vai trò người thầy tận tụy cho đến những ngày cuối đời, luôn đồng hành và hướng dẫn sinh viên.
Đăng ký bản tin QMVN
Bản tin buổi sáng mỗi ngày - chỉ những bài đáng đọc, không spam.









