Một ngọn đồi, hai thước đo giá trị
Tại Kwale, gần biên giới Tanzania, những cánh đồng quanh Mrima Hill nuôi sống nhiều gia đình qua nhiều thế hệ. Justus Mwero, đại diện tổ chức có khoảng 500 nông dân đăng ký, cho biết họ chưa được giải thích đầy đủ về vị trí khai thác và số phận những hộ có thể bị ảnh hưởng. Nỗi lo không chỉ là mất diện tích canh tác mà còn là được đưa tới nơi đất xấu hơn, mất khả năng tự cung lương thực và gánh chi phí bắt đầu lại cuộc sống.
Rừng thiêng kaya mang ý nghĩa còn sâu hơn. Masoud Suleiman Mwarizo thuộc quỹ cộng đồng Digo nói mộ phần tổ tiên nằm tại đây và phản đối việc đào xới ngọn đồi. Khu rừng Mrima Hill được công nhận là di tích quốc gia năm 1992. Không thể đặt giá bằng tiền cho mọi giá trị văn hóa: nếu một công trình xâm phạm địa điểm linh thiêng, chỉ trả tiền đền bù chưa chắc khôi phục được những gì đã mất.
Cuộc đua quốc tế và bài toán lợi ích
Đất hiếm được sử dụng trong động cơ xe điện, tuabin gió và thiết bị quốc phòng; niobi có nhiều ứng dụng trong hợp kim công nghiệp. Nhiều quốc gia muốn đa dạng hóa chuỗi cung ứng vốn phụ thuộc nặng vào năng lực chế biến của Trung Quốc.
Chính điều đó khiến Mrima Hill từ địa danh địa phương trở thành điểm giao cắt của công nghiệp, thương mại và địa chính trị.
Theo Reuters, Bộ trưởng Hassan Joho cho biết có năm nhóm cạnh tranh quyền phát triển dự án, trong đó có các tập đoàn có quan hệ với Mỹ và liên danh RareX–Iluka Resources của Australia. RareX xác nhận nộp đề xuất kỹ thuật và tài chính ngày 21/10/2026. Chính phủ dự kiến thông báo lựa chọn sau quá trình thẩm định, nhưng một hồ sơ trúng thầu không đồng nghĩa mỏ đã được phê chuẩn về môi trường hoặc được phép khởi công.
Những con số hàng chục tỷ USD thường được nhắc đến là ước tính giá trị khoáng sản theo giả định, không phải lợi nhuận thực tế, ngân sách mà Kenya chắc chắn nhận được, hay số tiền có thể chi trả cho dân cư. Muốn đánh giá hiệu quả phải trừ vốn đầu tư, chi phí vận hành, xử lý chất thải, phục hồi đất và xem xét giá khoáng sản biến động. Chính phủ đặt mục tiêu nâng tỷ trọng ngành khai khoáng trong GDP từ khoảng 1% lên 10% trong một thập niên, nhưng đó là mục tiêu toàn ngành, không phải dự báo riêng của Mrima Hill.
Điều người nông dân cần biết
Nông dân lo ngại người không có giấy chứng nhận quyền sở hữu sẽ yếu thế khi xác định bồi thường. Rama Bindo, một đại diện quỹ Digo, cảnh báo lỗ hổng giấy tờ có thể làm gia tăng tranh chấp và nguy cơ chiếm đất. Bởi vậy cần công khai bản đồ dự án, điều tra quyền sử dụng thực tế, phương án bảo đảm sinh kế, cơ chế khiếu nại độc lập và khoản bồi thường trước khi tác động đến đất đai.
Người dân cũng yêu cầu biết liệu nhà đầu tư định khai thác lộ thiên hay dưới lòng đất, sử dụng nước đến mức nào và xử lý vật liệu có nguy cơ gây ô nhiễm ra sao. Đây là những câu hỏi chính đáng trong giai đoạn thẩm định, không phải bằng chứng rằng tác hại đã xảy ra. RareX cho biết liên danh sẽ nghiên cứu khả năng khai thác ngầm, bảo vệ di sản và xây dựng sự đồng thuận xã hội trước hoạt động thực địa; các cam kết ấy vẫn cần đánh giá, giám sát và chế tài cụ thể.
Quyền tham vấn không thể chỉ là thủ tục
Luật khai khoáng Kenya và quy định về thỏa thuận phát triển cộng đồng đặt ra nghĩa vụ chia sẻ lợi ích, tham gia của dân cư và bồi thường. Trang thông tin Bộ Khai khoáng nêu cơ chế phân chia tiền bản quyền giữa chính phủ trung ương, địa phương và cộng đồng theo tỷ lệ 70:20:10; các dự án quy mô lớn còn có nghĩa vụ dành một phần doanh thu cho chương trình cộng đồng. Tuy vậy, quyền trên giấy chỉ có ý nghĩa khi người bị ảnh hưởng hiểu, tiếp cận và thực thi được quyền của mình.
Bộ trưởng Joho khẳng định đã tham vấn cộng đồng trước khi mời thầu và sẽ giới thiệu nhà đầu tư trúng thầu để đàm phán. Một tổ chức xã hội dân sự đã kiến nghị tòa xem xét thỏa thuận khoáng sản Kenya–Mỹ được đề xuất, với lập luận thiếu minh bạch và sự tham gia công chúng; lịch xem xét thẩm quyền tòa được thông báo vào ngày 6/11. Đây vẫn là tranh chấp pháp lý đang diễn tiến, không phải phán quyết dự án trái luật.
Một con đường hợp lý có thể là công khai dữ liệu địa chất và đánh giá tác động theo từng giai đoạn, bảo vệ tuyệt đối khu vực mộ cổ được xác định, đồng thời đối thoại trực tiếp với các gia đình có và không có giấy đất. Công nghiệp có thể đem tới việc làm; sự tín nhiệm chỉ đến khi người dân nhìn thấy tương lai của mình trong kế hoạch ấy.
