Tính toán răn đe và giới hạn của thông tin
Các nguồn thạo tin nói với Reuters rằng giới chỉ huy Tehran đang thảo luận phương án không chỉ nhằm vào tài sản liên quan Mỹ mà có thể mở rộng tới các nước hỗ trợ hoạt động quân sự của Washington. Một số kịch bản còn được bàn tới ngoài Trung Đông. Đây là thông tin về chuẩn bị và lựa chọn đang được cân nhắc, không phải bằng chứng rằng những mục tiêu đó đã được phê chuẩn hoặc một cuộc tấn công mới chắc chắn xảy ra. Bộ Ngoại giao Iran chưa đưa ra phản hồi ngay đối với yêu cầu bình luận của Reuters.
Phép tính của Tehran là tìm cách tăng sức răn đe sau những đợt giao tranh, song mở rộng phạm vi đáp trả có thể kéo thêm quốc gia và dân thường vào nguy hiểm. Theo các nguồn được Reuters dẫn, lực lượng thân Iran ở Lebanon, Yemen và Iraq đã được yêu cầu sẵn sàng nếu xảy ra chiến dịch lớn. Nhà phân tích Hamidreza Azizi thuộc International Crisis Group nhận định giới lãnh đạo Iran chưa rõ Washington sẽ lựa chọn chiến dịch lớn hay các đòn đánh hạn chế, nhưng đang cân nhắc cách phản ứng nhằm khôi phục răn đe.
Bảy ngày ngoại giao, nhiều điều kiện khó dung hòa
Kênh Qatar vẫn là con đường hiếm hoi để hai bên trao đổi mà không cần đối thoại trực tiếp. Trong đề xuất được Tehran đưa ra bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, việc ngừng giao tranh và mở lại Hormuz trong bảy ngày được đặt cạnh yêu cầu chấm dứt phong tỏa cảng, nới biện pháp hạn chế xuất khẩu dầu và giải phóng tối thiểu 12 tỷ USD tài sản bị đóng băng.
Đây là các điều kiện do phía Iran công bố, không phải nội dung đã được hai bên thống nhất.
Donald Trump tuyên bố không chấp nhận đề xuất ban đầu; truyền thông Iran sau đó cho biết một phản hồi từ phía Mỹ được chuyển qua Qatar để xem xét. AP cũng xác nhận Tehran đã nhận phản hồi nhưng những chi tiết chưa được công bố đầy đủ. Theo nguồn Reuters, Washington muốn thảo luận chương trình hạt nhân gây tranh cãi, còn Iran đặt việc đáp ứng các điều kiện ngừng xung đột lên trước. Khác biệt về thứ tự hành động khiến ngay cả mục tiêu chung là kết thúc chiến sự cũng khó chuyển thành cam kết kiểm chứng được.
Hormuz: điểm nghẽn nối chiến sự với đời sống thế giới
Eo biển Hormuz là tuyến đường biển quan trọng của dầu mỏ và khí đốt. Khi vận tải bị gián đoạn, chi phí bảo hiểm, vận chuyển và giá nhiên liệu có thể truyền áp lực tới doanh nghiệp và gia đình ở rất xa vùng chiến sự. Reuters ghi nhận giá dầu Brent tăng mạnh vào ngày 1/10, trong lúc thị trường đồng thời theo dõi nguy cơ leo thang quân sự và tình trạng nguồn cung nhiên liệu thắt chặt.
Tác động của khủng hoảng không dừng ở cửa ngõ vùng Vịnh. Các vụ việc liên quan lực lượng Houthi và tuyến Bab el-Mandeb ở phía nam Biển Đỏ tạo thêm bất định cho thương mại. Dù diễn biến thực tế trên biển có thể thay đổi từng ngày, nguyên tắc dài hạn vẫn rõ ràng: ổn định năng lượng cần cả an toàn hàng hải, đối thoại chính trị và cơ chế giám sát đáng tin cậy. Không một biện pháp riêng lẻ nào giải quyết được đồng thời ba vấn đề ấy.
Người dân ở giữa hai sức ép
Đối với người dân Iran, một chu kỳ giao tranh nữa sẽ xuất hiện trên nền các biện pháp trừng phạt kéo dài, khó khăn tiền tệ và áp lực giá cả. AP ghi nhận chi phí thuốc men gia tăng; còn Reuters dẫn các quan chức và người am hiểu nội bộ cho biết lãnh đạo Iran lo ngại bất ổn xã hội quay lại. Những nhận định về mức độ lo ngại của chính quyền cần được hiểu là thông tin từ nguồn tin, không phải kết luận về suy nghĩ của toàn xã hội Iran.
Những báo cáo của Amnesty International và các nhà điều tra Liên Hợp Quốc cũng nêu những cáo buộc nghiêm trọng về bắt giữ, đối xử với người bị giam và hình phạt tử hình trong thời chiến. Các quan ngại nhân quyền làm cho bức tranh an ninh trở nên sâu sắc hơn: bảo vệ sinh mạng và quyền lợi người dân không thể chỉ đo bằng khả năng ngăn đòn tấn công từ bên ngoài. Từ một gia đình phải cân nhắc tiền thuốc đến thủy thủ chờ hành lang an toàn, hòa bình là nhu cầu thiết thực chứ không chỉ là thuật ngữ ngoại giao.

















