Hồi hương trở thành cánh cửa ngoại giao
Ngày 4/10, gần 1.500 người Myanmar được đưa từ Malaysia về khu vực Yangon sau hành trình bằng hai tàu chiến và một tàu bệnh viện của Myanmar. Đây là một phần trong kế hoạch hồi hương theo giai đoạn mà Kuala Lumpur cho biết có thể bao gồm khoảng 5.000 người đang bị giữ tại các cơ sở nhập cư. Một ngày sau, tranh luận quanh chương trình càng nóng khi lịch trình chuyến thăm chính thức hai ngày của Min Aung Hlaing tới Malaysia được xác nhận.
Thủ tướng Anwar Ibrahim nói trước quốc hội rằng khoảng 10.000 công dân Myanmar đã được đưa về nước kể từ đầu năm, gồm các chuyến bay do phía Myanmar thu xếp và đợt đường biển mới nhất. Kuala Lumpur lập luận rằng đối thoại trực tiếp có thể giúp giải quyết các vấn đề thực tế như người di cư không giấy tờ, an ninh biên giới và phối hợp lãnh sự, thay vì chờ một giải pháp khu vực vốn tiến triển chậm trong nhiều năm.
Tranh cãi về tính “tự nguyện” và an toàn
Điểm gây tranh cãi nhất không nằm ở quy mô hồi hương mà ở câu hỏi liệu những người bị giữ trong trung tâm nhập cư có thể đưa ra quyết định hoàn toàn tự do hay không. UNHCR cho biết cơ quan này không được tiếp cận đầy đủ để đánh giá nhu cầu bảo hộ quốc tế của từng trường hợp và cảnh báo nguyên tắc không trục xuất người về nơi họ có nguy cơ bị bức hại, tra tấn hoặc đe dọa nghiêm trọng vẫn có giá trị ngay cả với quốc gia không tham gia Công ước Người tị nạn 1951.
Malaysia khẳng định người hồi hương đã trải qua kiểm tra danh tính, quốc tịch, sức khỏe và tình trạng hồ sơ, đồng thời ký xác nhận đồng ý trở về. Anwar cũng nói Myanmar đã đảm bảo sẽ đối xử công bằng, không lạm dụng, cưỡng ép hay vi phạm quyền của người trở về. Tuy nhiên, các tổ chức nhân quyền cho rằng lời bảo đảm ngoại giao chỉ có ý nghĩa khi đi kèm cơ chế giám sát độc lập sau hồi hương, nhất là trong bối cảnh giao tranh và tuyển quân bắt buộc vẫn là rủi ro ở nhiều khu vực của Myanmar.
Không ai nên bị trả về một quốc gia nơi họ có thể đối mặt với bức hại, tra tấn hoặc những đe dọa nghiêm trọng đối với tính mạng hay tự do.
ASEAN thử nghiệm cách tiếp cận mềm hơn
Chuyến thăm của Min Aung Hlaing diễn ra trong lúc ASEAN đang thăm dò một phương thức tiếp xúc linh hoạt hơn. Sau nhiều năm hạn chế sự hiện diện của giới lãnh đạo Myanmar tại các hội nghị cấp cao, một số thành viên đã thúc đẩy “tái can dự có tính toán”, duy trì đối thoại song song với yêu cầu tiến triển theo Đồng thuận 5 điểm về giảm bạo lực, viện trợ nhân đạo, đối thoại và hòa giải.
Những người ủng hộ cách tiếp cận này cho rằng cô lập kéo dài đã không ngăn được chiến tranh và cũng không tạo ra cơ chế bảo vệ thường dân hiệu quả hơn. Theo họ, các cuộc gặp song phương có thể tạo ra những thỏa thuận nhỏ nhưng hữu ích về viện trợ, tù nhân, người di cư hoặc chống tội phạm xuyên biên giới. Ngược lại, các nhà phê bình lo rằng chuỗi chuyến thăm cấp cao sẽ tạo hình ảnh bình thường hóa quan hệ trước khi có thay đổi thực chất trên chiến trường và trong tiến trình chính trị.
Bài toán đòn bẩy của ngoại giao khu vực
Nút thắt của ASEAN là khoảng cách giữa tuyên bố tập thể và lợi ích quốc gia của từng thành viên. Malaysia muốn giảm sức ép tại các trung tâm nhập cư và xử lý gánh nặng quản lý hàng trăm nghìn người Myanmar đang sống trên lãnh thổ nước mình; Thái Lan quan tâm trực tiếp đến biên giới, thương mại và an ninh; các nước khác lại ưu tiên ổn định khu vực và chống tội phạm xuyên quốc gia. Khi các ưu tiên ấy được giải quyết qua kênh song phương, đòn bẩy chung của ASEAN có thể bị phân tán.
Tuy vậy, đối thoại không nhất thiết đồng nghĩa với công nhận chính trị. Điều quyết định là Malaysia và các nước ASEAN có gắn việc hợp tác thực dụng với những chuẩn mực rõ ràng về an toàn hồi hương, tiếp cận của UNHCR, viện trợ nhân đạo và giảm bạo lực hay không. Nếu các cuộc tiếp xúc tạo ra cơ chế kiểm chứng và cải thiện cụ thể, ngoại giao thực dụng có thể có giá trị. Nếu chỉ đổi lấy những chuyến thăm, tuyên bố và thỏa thuận mà không có bảo đảm cho người dân, nó có nguy cơ làm suy yếu chính sức ép mà ASEAN từng cố duy trì.
















