Phán quyết lịch sử, con đường trở lại chưa mở
ICJ phán quyết Myanmar vi phạm Công ước về ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng trong các chiến dịch năm 2017 tại miền bắc Rakhine. Vụ kiện do Gambia khởi xướng năm 2019 đã đi qua nhiều năm tranh tụng, chứng cứ và phản biện. Tòa yêu cầu Myanmar thực hiện nghĩa vụ liên quan đến bồi thường và bảo đảm điều kiện trở về an toàn cho những người bị buộc rời đi; các vấn đề thực thi cụ thể còn cần thời gian và cơ chế giám sát. Đây là một phán quyết về trách nhiệm của quốc gia, khác với quá trình truy cứu trách nhiệm hình sự của từng cá nhân.
Đối với người tị nạn, ý nghĩa trước mắt là sự xác nhận rằng những mất mát họ kể lại đã được lắng nghe ở cấp độ pháp lý cao nhất của Liên Hợp Quốc. Tuy nhiên, chính quyền Myanmar bác bỏ kết luận, gọi phán quyết không công bằng. Sự đối nghịch ấy cho thấy khoảng cách giữa một bản án có hiệu lực và thiện chí thực thi của bên bị phán quyết. ICJ có thẩm quyền ra quyết định ràng buộc đối với quốc gia, nhưng khả năng trực tiếp cưỡng chế thi hành rất hạn chế.
Rakhine: vùng đất trở về vẫn trong chiến tranh
Năm 2017, chiến dịch quân sự đã đẩy khoảng 750.000 người Rohingya chạy sang Bangladesh. Sau cuộc đảo chính năm 2021, Myanmar chìm sâu vào nội chiến. Từ cuối năm 2023, giao tranh giữa quân đội và lực lượng Arakan Army làm thay đổi bản đồ kiểm soát Rakhine.
Arakan Army hiện kiểm soát phần lớn bang, trong đó có nhiều khu vực người tị nạn từng sinh sống. Điều đó có nghĩa những cuộc thương lượng về hồi hương không thể chỉ diễn ra với chính quyền trung ương.
Các cáo buộc xâm hại người Rohingya cũng được đặt ra đối với Arakan Army, làm tăng thêm nỗi bất an. Muốn trở lại, người dân cần hơn một hành lang giao thông: họ phải được bảo vệ khỏi bạo lực, có nhà ở, giấy tờ tùy thân, quyền tự do đi lại và sinh kế. Vấn đề quốc tịch đặc biệt nhức nhối bởi Myanmar nhiều thập niên không công nhận phần lớn người Rohingya là công dân, dù gia đình họ đã sống tại đây qua nhiều thế hệ. Không có địa vị pháp lý bình đẳng, việc hồi hương rất dễ trở thành một vòng di dời khác.
Bangladesh giữa sức ép nhân đạo và ngoại giao
Bangladesh tiếp nhận khoảng 1,2 triệu người Rohingya và phải duy trì mạng lưới nơi trú ẩn, nước sạch, y tế, giáo dục và phân phối lương thực trong điều kiện nguồn hỗ trợ quốc tế suy giảm. Bộ Ngoại giao nước này coi hồi hương là giải pháp lâu dài khả thi nhất. Quốc vụ khanh Humaiun Kobir nói Dhaka sẽ vận động các cơ chế đa phương nhằm tìm lối đi an toàn trong khoảng 1 đến 1,5 năm, song đó là mục tiêu ngoại giao chứ chưa phải lịch trình được các bên bảo đảm.
Các con số cho thấy sức ép hữu hình: theo dữ liệu Liên Hợp Quốc được Reuters dẫn, khoảng 69% nhu cầu tài trợ nhân đạo 710 triệu USD cho năm 2026 đã được đáp ứng. Việc thiếu ngân sách khiến những lựa chọn thường ngày trở nên khắc nghiệt, đặc biệt với trẻ em và người dễ tổn thương. Trong khi đó, các nước tiếp nhận khác cũng tìm phương án: Malaysia công bố kế hoạch đưa 10.000 người Rohingya sang Thổ Nhĩ Kỳ theo chương trình kết hợp đào tạo kỹ năng và tái định cư.
Công lý cần được đo bằng quyền sống
Tuyên bố của Chris Lewa, giám đốc Arakan Project, nêu đúng điểm mấu chốt: không có quốc tịch, quyền lợi và an ninh thực chất thì không thể hồi hương. Người Rohingya không chỉ đòi chấm dứt cảnh tị nạn; họ mong được trở lại trong tư cách những con người có quyền quyết định nơi ở và tương lai. Một lộ trình đáng tin cậy phải có sự tham gia của chính người tị nạn, sự giám sát độc lập và nguyên tắc tự nguyện, an toàn, có phẩm giá.
Bangladesh có thể dùng phán quyết để thúc đẩy đối thoại với Myanmar, Liên Hợp Quốc và các đối tác khu vực, nhưng áp lực ngoại giao phải đi cùng cứu trợ trước mắt. Không nên biến thời hạn hồi hương thành lời hứa buộc những gia đình đang sợ hãi phải chấp nhận rủi ro. Sau cùng, thành công của công lý quốc tế sẽ không được đo bằng số trang phán quyết mà bằng ngày những đứa trẻ có thể về nhà, đến trường và lớn lên mà không phải chạy trốn.
“Không có quốc tịch, quyền lợi và an ninh thực chất, việc trở về là không thể.” — Chris Lewa
















