Lời thừa nhận hiếm hoi của Washington
Phát biểu tại một hội nghị quốc phòng, ông Troy Meink cho biết Mỹ đã triển khai các vũ khí kiểm soát không gian trên quỹ đạo nhằm bảo vệ lực lượng Mỹ.
Các vũ khí kiểm soát không gian trên quỹ đạo có khả năng bảo vệ Lực lượng Liên quân trước hành động thù địch của đối phương.
Tuy nhiên, vẫn chưa rõ ông đang nói đến loại vũ khí nào. Theo bà Victoria Samson, Giám đốc phụ trách an ninh và ổn định không gian của Secure World Foundation, sự tồn tại và vị trí của các vệ tinh trên quỹ đạo khá minh bạch, nhưng năng lực và mục đích sử dụng của chúng lại khó nắm bắt hơn nhiều. Văn phòng Liên Hợp Quốc về các vấn đề ngoài không gian tại Vienna duy trì một sổ đăng ký liên kết mỗi vật thể với quốc gia chịu trách nhiệm, nhưng các nước không bắt buộc phải nêu chi tiết mục đích.
Năm loại năng lực chống vệ tinh
Báo cáo Năng lực Chống không gian Toàn cầu 2026 của Secure World Foundation, dựa trên thông tin công khai, xem xét hệ thống của 13 quốc gia, trong đó có Mỹ, Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, Australia, Pháp, Iran và Israel. Báo cáo chia thành năm nhóm năng lực:
- Vệ tinh có thể cơ động áp sát, kiểm tra, vô hiệu hóa hoặc phá hủy tàu vũ trụ khác.
- Tên lửa đánh chặn phóng từ mặt đất, trên không hoặc trên biển nhằm phá hủy vệ tinh bằng va chạm động năng.
- Tác chiến điện tử như gây nhiễu tín hiệu.
- Laser hoặc vi sóng công suất cao để làm mù hay phá hỏng cảm biến vệ tinh.
- Các chiến dịch tấn công mạng nhắm vào mạng lưới không gian.
Nhiều công nghệ có tính lưỡng dụng. Năm 2021, Trung Quốc được biết đã thử nghiệm một vệ tinh có cánh tay robot có thể tiếp cận, tóm lấy và đưa vật thể khác ra khỏi quỹ đạo, và năm 2022 đã dùng hệ thống này để kéo một vệ tinh hỏng của chính mình. Hai năm trước, Mỹ cũng cảnh báo Nga đang phát triển một vũ khí chống vệ tinh đặt trong không gian, điều mà Moskva phủ nhận.
Hiệp ước từ thời Chiến tranh Lạnh
Hiệp ước Ngoài không gian là thỏa thuận quốc tế chính thiết lập quy tắc thám hiểm và sử dụng vũ trụ, với Mỹ, Nga, Trung Quốc và mọi quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân đều là thành viên. Hiệp ước tuyên bố không gian là tài sản chung toàn cầu chỉ được dùng cho mục đích hòa bình.
Các bên cam kết không đưa vào quỹ đạo quanh Trái đất bất kỳ vật thể nào mang vũ khí hạt nhân hoặc bất kỳ loại vũ khí hủy diệt hàng loạt nào khác, không lắp đặt các vũ khí đó trên các thiên thể, hay bố trí chúng trong không gian bằng bất kỳ cách nào khác.
Hiệp ước ra đời năm 1967, khi bầu trời còn rất khác. Theo nhà thiên văn học Jonathan McDowell, cuối năm đó chỉ có 128 vệ tinh hoạt động, tất cả đều do nhà nước phát triển; ngày nay con số đã lên khoảng 16.810, nhiều vệ tinh thuộc các công ty như mạng Starlink của SpaceX.
Trước đó, các vụ thử hạt nhân trong không gian của Mỹ năm 1962 và của Liên Xô giai đoạn 1961–1962 đã phá hỏng vệ tinh, làm tê liệt lưới điện và đường dây điện thoại, cho thấy mối nguy khủng khiếp đối với hạ tầng dân sự.
Kẽ hở và tranh cãi về định nghĩa
Giới phân tích cho rằng hiệp ước không còn đáp ứng thách thức thời hiện đại. Bà Jessica West của viện nghiên cứu Project Ploughshares ở Canada nói khuôn khổ pháp lý cần được “thay đổi căn bản”, trong khi bà Michelle Hanlon, Đại học Mississippi, chỉ ra “lỗ hổng” khi hiệp ước không cấm vũ khí thông thường. Nỗ lực đàm phán khuôn khổ mới bế tắc vì chưa có đồng thuận về định nghĩa vũ khí không gian.
Bạn có thể tiếp cận một vệ tinh để tiếp nhiên liệu cho nó, nhưng cũng có thể tiếp cận để phóng vật thể vào nó, chiếu laser vào nó hoặc tìm cách gây nhiễu nó.
Nga và Trung Quốc đề xuất hiệp ước cấm đặt mọi vũ khí trong không gian, nhưng Washington cho rằng đề xuất bỏ qua tên lửa chống vệ tinh phóng từ mặt đất, loại tạo ra lượng rác vũ trụ khổng lồ. Năm 2021, Nga dùng một tên lửa như vậy phá hủy vệ tinh cũ thời Liên Xô, tạo hơn 1.500 mảnh vỡ đe dọa phi hành gia trên Trạm Vũ trụ Quốc tế và trạm Thiên Cung của Trung Quốc. Trong khi đó, Mỹ dưới thời ông Trump ngày càng chú trọng không gian, từ việc lập Lực lượng Không gian năm 2019 đến hệ thống phòng thủ tên lửa “Vòm Vàng” có kế hoạch đặt vũ khí ngoài vũ trụ.
Rác vũ trụ và hiệu ứng dây chuyền
Bà Samson cho rằng do Mỹ từ lâu có chính sách tránh tích tụ rác vũ trụ, vũ khí mà ông Meink nhắc tới có thể là loại phi động năng như thiết bị gây nhiễu. Rác vũ trụ không chỉ sinh ra từ vũ khí động năng mà còn từ các vụ va chạm vệ tinh, tạo vô số mảnh vỡ bay với vận tốc cực lớn.
“Nếu bắt đầu có những vụ va chạm tạo thêm rác, và rác lại gây thêm va chạm, chúng ta đối mặt nguy cơ của một hiệu ứng dây chuyền không thể đảo ngược.” – Steven Freeland, Giáo sư danh dự luật quốc tế, Đại học Western Sydney
Theo Cơ quan Vũ trụ châu Âu, khoảng 46.950 mảnh rác đang được các mạng lưới giám sát theo dõi thường xuyên trên quỹ đạo Trái đất, cùng hàng triệu mảnh nhỏ hơn theo ước tính thống kê. Khi đàm phán hiệp ước toàn diện bế tắc, cộng đồng quốc tế đang chuyển trọng tâm sang các chuẩn mực hành xử có trách nhiệm, như hạn chế phát sinh rác vũ trụ.
