Từ bất mãn trong lớp học đến cuộc xuống đường toàn quốc
Phong trào khởi đầu từ các trường ở vùng ngoại ô nghèo quanh Paris, nơi học sinh lâu nay phàn nàn về những điều rất cụ thể: giáo viên vắng không được thay, phòng học đông, nhà vệ sinh hỏng, thấm dột, chuột và trang thiết bị thiếu thốn. Khi những câu chuyện ấy lan trên mạng xã hội và được các công đoàn học sinh, giáo viên, phụ huynh tiếp sức, sự bất mãn nhanh chóng vượt khỏi phạm vi từng trường. Ngày 6/10, biểu tình diễn ra tại nhiều thành phố như Paris, Strasbourg, Rennes, Toulouse, Lyon, Marseille và Nantes.
Điểm đáng chú ý là phần lớn yêu sách xoay quanh chất lượng dịch vụ công chứ không phải những khẩu hiệu ý thức hệ xa rời đời sống học đường. Người biểu tình đòi đủ giáo viên, cơ sở vật chất an toàn và thời khóa biểu hợp lý hơn. Chính sự gần gũi của những yêu cầu này khiến phong trào dễ nhận được sự đồng cảm từ các bậc cha mẹ, những người trực tiếp nhìn thấy con mình học trong môi trường mà họ cho rằng không tương xứng với một nền giáo dục công từng là biểu tượng của nước Pháp.
Quy mô phong trào cũng phản ánh một khoảng cách xã hội rõ rệt. Ở những khu vực khó khăn như Seine-Saint-Denis, chất lượng trường học thường gắn với câu chuyện bất bình đẳng về thu nhập, cơ hội và khả năng tiếp cận dịch vụ công. Khi học sinh nói rằng mình phải thi trong lúc thiếu giáo viên bộ môn, tranh luận không còn chỉ là chuyện ngân sách trường học; nó trở thành câu hỏi về lời hứa bình đẳng mà nền cộng hòa dành cho thế hệ trẻ.
Bạo lực làm thay đổi trọng tâm của cuộc tranh luận
Các cuộc tuần hành phần lớn diễn ra ôn hòa, nhưng những vụ đụng độ ở một số thành phố đã đẩy căng thẳng lên mức mới. Cảnh sát dùng hơi cay và vòi rồng để giải tán các nhóm quá khích; nhiều cửa hàng bị hư hại, hàng trăm người bị bắt.
Thủ tướng Lecornu nói ít nhất 215 thiếu niên và 85 nhân viên trường học đã bị thương trong các vụ xô xát, trong khi hơn 700 cảnh sát cũng bị thương trong nhiều ngày bất ổn. Một thiếu niên bị mất bàn tay trong một sự cố đang được điều tra càng làm dấy lên tranh cãi về cách kiểm soát biểu tình có nhiều người chưa thành niên.
Các nhóm bảo vệ quyền dân sự, phụ huynh và học sinh cáo buộc lực lượng an ninh sử dụng biện pháp quá mạnh. Chính phủ phản bác rằng phong trào bị những nhóm bên ngoài lợi dụng và một số khu vực đã biến thành bạo loạn đô thị. Hai cách nhìn ấy tạo ra vòng luẩn quẩn quen thuộc: càng có bạo lực, chính quyền càng nhấn mạnh trật tự; càng tập trung vào trật tự, người biểu tình càng lo rằng các yêu cầu ban đầu về trường học bị che khuất.
“Nếu chỉ nhìn thấy thùng rác cháy mà không nhìn thấy những lớp học thiếu giáo viên, nước Pháp sẽ bỏ lỡ nguyên nhân thật sự của cơn giận dữ.” — một giáo viên tham gia biểu tình
Việc tách người biểu tình ôn hòa khỏi các nhóm gây rối vì thế trở thành thử thách then chốt. Nếu phong trào không kiểm soát được bạo lực, sự ủng hộ của công chúng có thể suy giảm. Nhưng nếu chính phủ chỉ dựa vào biện pháp an ninh, nguy cơ lại là tạo cảm giác rằng tiếng nói của học sinh chỉ được lắng nghe sau khi đường phố bùng phát.
Bài toán cải cách giáo dục bị khóa chặt bởi khủng hoảng tài khóa
Lecornu đã yêu cầu các bộ trưởng đưa ra đề xuất trước cuối tháng 10, trong đó có cơ chế thay giáo viên nghỉ, xem lại ngày học kéo dài và kế hoạch sửa chữa các trường cũ. Đây là những biện pháp có thể làm giảm áp lực tức thời, nhưng chúng cần tiền, nhân lực và thời gian. Đúng lúc đó, Chính phủ Pháp lại phải thuyết phục thị trường rằng Paris có thể kiểm soát nợ công và thâm hụt. Reuters cho biết kế hoạch ngân sách 2027 đặt mục tiêu tiết kiệm hàng chục tỷ euro, trong bối cảnh lợi suất trái phiếu tăng và chi phí trả lãi ngày càng nặng.
Dữ liệu PISA 2025 của OECD làm tranh luận thêm khó chịu. Kết quả của học sinh 15 tuổi tại Pháp thuộc nhóm thấp nhất mà nước này từng ghi nhận trong ba lĩnh vực chính; 45% học sinh học tại các trường mà hiệu trưởng cho rằng việc dạy học bị ảnh hưởng, ít nhất ở một mức độ nào đó, bởi thiếu giáo viên. Khoảng một phần tư học sinh học trong các cơ sở nơi thiếu hạ tầng được xem là vấn đề. Những con số này không chứng minh rằng mọi trường học đều khủng hoảng, nhưng chúng cho thấy lời than phiền của học sinh không xuất hiện trong khoảng trống.
Vì vậy, lối thoát bền vững khó có thể chỉ là một gói sửa chữa khẩn cấp. Pháp cần xác định những trường và địa bàn chịu thiếu hụt nặng nhất, công khai tiêu chí phân bổ nguồn lực và tạo cơ chế để học sinh, giáo viên, phụ huynh có thể theo dõi tiến độ. Khi niềm tin đã suy giảm, ngân sách không chỉ cần lớn hơn; nó còn cần được sử dụng theo cách người dân có thể nhìn thấy và kiểm chứng.

















