Từ cuộc gặp ngoại giao đến quyết định quốc phòng
Tại cuộc họp báo sau khi tiếp Marco Rubio, Ngoại trưởng Paulo Rangel nói Bồ Đào Nha xem xét F-35 một cách nghiêm túc, đồng thời áp dụng mức độ cân nhắc tương tự với các phương án khác. Theo Reuters, Lisbon chưa mở thầu để thay thế 28 chiếc F-16M được nâng cấp. Không có công bố về nhà cung cấp thắng cuộc, số lượng máy bay đặt mua hoặc thời điểm bàn giao.
Tín hiệu ngoại giao này vẫn có trọng lượng. Các hợp đồng chiến đấu cơ thường ràng buộc mạng lưới huấn luyện, linh kiện, phần mềm, vũ khí và chia sẻ thông tin trong hàng chục năm. Bởi vậy, chọn máy bay cũng là chọn hệ sinh thái hợp tác dài hạn.
Bốn dòng tiêm kích, bốn cách giải bài toán
F-35 của Lockheed Martin là tiêm kích thế hệ thứ năm với thiết kế chú trọng khả năng giảm bị phát hiện và kết hợp dữ liệu từ nhiều cảm biến. Những đặc điểm đó đem lại sức hấp dẫn cho một lực lượng muốn cập nhật cách tác chiến, nhưng việc khai thác một hệ thống phức tạp đòi hỏi đầu tư tổ chức tương ứng.
Eurofighter Typhoon do mạng lưới doanh nghiệp châu Âu phát triển, Rafale của Dassault Aviation và Gripen E của Saab đại diện cho những lựa chọn khác về cấu hình, huấn luyện và hợp tác công nghiệp. Mỗi ứng viên cần được đánh giá theo nhiệm vụ thực tế của Bồ Đào Nha; so sánh bằng một thông số riêng lẻ sẽ dễ dẫn đến kết luận sai.
Giá mua chưa phải toàn bộ hóa đơn
Chi phí mua ban đầu mới chỉ là phần dễ nhìn thấy của quyết định. Chi phí trong suốt vòng đời còn bao gồm cơ sở hạ tầng, đào tạo phi công và thợ máy, giờ bay, kho phụ tùng, vũ khí tích hợp và nâng cấp công nghệ. Ngân sách quốc phòng cũng phải dành chỗ cho hải quân, giám sát biển và các nhiệm vụ dân sự khẩn cấp.
Một số phân tích được báo chí Bồ Đào Nha dẫn lại từng nêu quy mô chương trình ở mức hàng tỷ euro. Tuy nhiên, đó là ước tính hoặc phương án thảo luận, không phải giá hợp đồng chính thức. Những cam kết sản xuất, bảo trì hay việc làm trong nước nếu được đề xuất cũng cần kiểm chứng bằng điều khoản cụ thể.
Giữa liên kết NATO và năng lực tự chủ
Bồ Đào Nha là thành viên NATO ở rìa Đại Tây Dương, nơi các nhiệm vụ bảo vệ không phận, giám sát hàng hải và phối hợp với đồng minh có ý nghĩa thiết thực. Một loại máy bay tương thích rộng với lực lượng đối tác giúp phối hợp thuận lợi hơn, nhưng mức độ phụ thuộc vào nhà sản xuất, cập nhật phần mềm và chuỗi cung ứng cũng cần được cân nhắc.
Cuộc tranh luận Mỹ hay châu Âu vì thế không nên thu hẹp thành câu hỏi về lòng trung thành với một đối tác. Quyết định tốt đòi hỏi các tiêu chí công khai, thẩm định kỹ thuật độc lập và kế hoạch tài chính có thể duy trì ngay cả khi môi trường an ninh thay đổi.
