Lệnh trừng phạt nhắm vào cả thiết chế
Mỹ công bố biện pháp mới ngày 9/10, chuyển từ trừng phạt một số cá nhân sang nhắm vào ICC với tư cách tổ chức. Theo thông tin Bộ Ngoại giao Mỹ, các giao dịch liên quan tòa án bị hạn chế, nhưng có giấy phép chuyển tiếp 180 ngày đối với một số hoạt động. Điều đó có thể tác động đến dịch vụ tài chính, công nghệ và nhà cung cấp hỗ trợ công việc hằng ngày của tòa.
Điểm đáng chú ý không chỉ là mức độ sức ép, mà là đối tượng chịu tác động. Một tòa án cần đội ngũ điều tra, bảo vệ nhân chứng, hệ thống dữ liệu và phương tiện thanh toán. Nếu các mắt xích này bị gián đoạn, khả năng xử lý hồ sơ kéo dài nhiều năm sẽ bị thử thách, dù hoạt động xét xử không tự động chấm dứt.
Hai lập trường đối nghịch về quyền tài phán
Ngoại trưởng Marco Rubio lập luận rằng Mỹ không tham gia Quy chế Rome và không chấp nhận ICC truy tố công dân, binh sĩ hay lãnh đạo Mỹ. Washington gọi ICC là thiết chế vượt thẩm quyền và cho rằng cần bảo vệ chủ quyền quốc gia.
ICC phản đối, nhấn mạnh đây là tòa án do 125 quốc gia thành lập theo điều ước, có nhiệm vụ xử lý tội ác diệt chủng, tội ác chống loài người, tội ác chiến tranh và tội xâm lược trong những điều kiện pháp lý xác định. Việc Mỹ không phải thành viên không tự nó giải quyết mọi tranh luận về thẩm quyền lãnh thổ. Các bên vẫn bất đồng sâu sắc về cách áp dụng quy tắc này.
Tuyên bố mang tính bước ngoặt
ICC cho rằng biện pháp mới nhằm cản trở tiến trình công lý và gây áp lực lên người làm việc hoặc hợp tác với tòa. Trong tuyên bố chính thức, tổ chức khẳng định sẽ không từ bỏ nhiệm vụ và đề nghị các quốc gia thành viên trợ giúp thực tế để bảo đảm hoạt động.
Lịch sử sẽ phán xét thời khắc này.” — Tòa án Hình sự Quốc tế
Thông điệp ấy đặt người bị hại vào trung tâm của tranh luận. Đối với những người chờ đợi kết quả điều tra về chiến tranh và bạo lực tập thể, tranh chấp ngoại giao có thể dẫn tới chậm trễ, thiếu nguồn lực hoặc giảm niềm tin. Song mỗi biện pháp hỗ trợ cũng phải tôn trọng tính độc lập của thẩm phán và các quyền tố tụng của bị cáo.
Thách thức đối với các đồng minh và thể chế
Nhiều nước châu Âu, trong đó có những đồng minh của Washington, tuyên bố ủng hộ ICC. Tình thế buộc họ cân nhắc giữa quan hệ an ninh với Mỹ và cam kết về trật tự pháp lý quốc tế. Tranh cãi trở nên đặc biệt gay gắt sau những hành động của ICC liên quan các quan chức Israel và các hồ sơ khác.
Cùng ngày, cựu thẩm phán ICC Navi Pillay nhận Nobel Hòa bình 2026 vì những đóng góp cho hòa bình và pháp luật quốc tế. Hai diễn biến riêng biệt nhưng cùng thời điểm khiến câu hỏi về vai trò của công lý quốc tế được chú ý hơn. Việc trao Nobel không quyết định đúng sai của các hồ sơ đang tranh tụng.
