Nhu cầu điện tăng nhanh đẩy Đông Nam Á vào bài toán an ninh năng lượng ngày càng phức tạp

Theo ASEAN Energy Security Review do IEA công bố đầu tháng 10/2026, mức tiêu thụ năng lượng bình quân đầu người tại Đông Nam Á đã tăng gần 30% trong một thập niên. Riêng điện năng đang tăng nhanh hơn phần còn lại của hệ thống năng lượng. IEA dự báo nhu cầu điện khu vực tăng trung bình khoảng 5,4% mỗi năm từ 2026 đến 2030, với ba động lực nổi bật là nhu cầu làm mát, mở rộng công nghiệp và sự phát triển của các trung tâm dữ liệu.

Đây không chỉ là câu chuyện có thêm bao nhiêu nhà máy điện. Khi phụ tải cao điểm tăng nhanh, hệ thống còn cần lưới truyền tải mạnh hơn, nguồn điện linh hoạt hơn, dự phòng đủ lớn và cơ chế quản lý nhu cầu hiệu quả. Nếu đầu tư vào nguồn phát tăng nhưng đường dây, kho dự trữ, điều độ hoặc khả năng kết nối giữa các khu vực chậm theo sau, một nền kinh tế vẫn có thể đối mặt với giá điện cao hoặc thiếu điện ngay cả khi tổng công suất trên giấy tiếp tục tăng.

IEA lưu ý sản lượng dầu thô của Đông Nam Á đã giảm khoảng 40% so với đỉnh của thập niên 1990, trong khi lượng dầu thô nhập khẩu tăng. Nhiều quốc gia cũng mua LNG nhiều hơn, khiến an ninh năng lượng ngày càng gắn chặt với giá quốc tế, năng lực cảng và sự thông suốt của các tuyến vận chuyển.

Những gián đoạn tại Strait of Hormuz trong năm 2026 đã cho thấy một biến cố cách Đông Nam Á hàng nghìn kilômét vẫn có thể nhanh chóng xuất hiện trên hóa đơn nhiên liệu, chi phí vận tải và ngân sách trợ giá của các chính phủ.

Các phản ứng khẩn cấp như tiết kiệm điện, giảm thuế, trợ giá, mua thêm than hoặc tìm nguồn dầu thay thế có thể giúp giảm sốc trong ngắn hạn, nhưng chúng cũng bộc lộ giới hạn của cách ứng phó từng vụ việc. Một nền kinh tế càng phụ thuộc vào một loại nhiên liệu, một nhà cung cấp hoặc một tuyến vận tải, mức độ dễ tổn thương càng lớn. Vì vậy, khái niệm an ninh năng lượng đang dịch chuyển từ câu hỏi “có đủ nhiên liệu hay không” sang câu hỏi rộng hơn: nguồn cung có đa dạng, mạng lưới có linh hoạt và giá có chịu được các biến động kéo dài hay không.

“Đông Nam Á là một trong những khu vực năng động nhất thế giới, nhưng nhu cầu năng lượng ngày càng tăng đang đối mặt với một bối cảnh toàn cầu ngày càng bất định.” — Fatih Birol

Một trong những giải pháp quan trọng nhất là tăng trao đổi điện xuyên biên giới thông qua ASEAN Power Grid. Ý tưởng rất đơn giản: quốc gia có thủy điện dồi dào vào một thời điểm có thể bán sang nơi đang thiếu điện; hệ thống nhiều năng lượng mặt trời có thể trao đổi với thị trường có nguồn điện linh hoạt vào thời điểm nắng giảm. Một lưới điện khu vực đủ mạnh có thể giảm nhu cầu xây dựng quá nhiều công suất dự phòng riêng lẻ và giúp các nước chia sẻ rủi ro.

Nhưng biến ý tưởng thành thị trường điện khu vực vẫn là nhiệm vụ khó. ASEAN Centre for Energy chỉ ra rằng các nước còn khác nhau về tiêu chuẩn kỹ thuật, cấu trúc thị trường, quy định vận hành và mức độ phát triển của lưới điện. Tranh chấp lãnh thổ và ưu tiên an ninh quốc gia cũng có thể khiến những dự án xuyên biên giới tiến chậm. Bởi vậy, tiến trình tích hợp không chỉ cần dây truyền tải, mà còn cần các bộ quy tắc chung, cơ chế định giá minh bạch, phối hợp giữa cơ quan điều độ và mức độ tin cậy chính trị cao hơn.

Năng lượng tái tạo trước đây thường được tranh luận chủ yếu dưới góc độ khí hậu, nhưng các cú sốc nhiên liệu đang khiến giá trị an ninh của chúng trở nên rõ ràng hơn. Điện mặt trời, gió, thủy điện, địa nhiệt và các nguồn năng lượng trong nước có thể giảm mức phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu. Tuy nhiên, điện sạch chỉ cải thiện an ninh nếu đi cùng lưu trữ, lưới truyền tải, điều độ linh hoạt và các chương trình tiết kiệm điện; nếu không, hệ thống có thể chuyển từ một dạng phụ thuộc sang một dạng dễ tổn thương khác.

Đối với Đông Nam Á, bài toán vì thế không phải lựa chọn giữa tăng trưởng và chuyển dịch năng lượng, mà là thiết kế một quá trình chuyển đổi đủ nhanh để hỗ trợ tăng trưởng. Một khu vực đang công nghiệp hóa mạnh, xây thêm trung tâm dữ liệu và sử dụng điều hòa ngày càng nhiều không thể chỉ dựa vào các biện pháp khẩn cấp mỗi khi giá nhiên liệu biến động. An ninh năng lượng dài hạn sẽ phụ thuộc vào khả năng kết hợp nguồn nội địa, năng lượng sạch, hiệu quả, dự trữ chiến lược và hợp tác khu vực trong cùng một chiến lược.