Cuộc đua không chỉ để sở hữu lò phản ứng
Báo cáo của Bộ Năng lượng và Cơ sở hạ tầng Israel đặt câu hỏi thực tế: một nền kinh tế công nghệ quy mô vừa có thể tham gia thị trường năng lượng mới bằng cách nào? Thay vì chỉ chạy đua dựng một lò phản ứng hoàn chỉnh, nước này có thể trở thành nhà cung cấp thiết bị và giải pháp mà nhiều dự án nhiệt hạch trên thế giới cùng cần.
Những thế mạnh được cơ quan này liệt kê gồm laser công suất lớn, linh kiện tần số vô tuyến, điện tử công suất, vật liệu tiên tiến, robot và trí tuệ nhân tạo. Chúng có thể hỗ trợ gia nhiệt plasma, điều khiển phản ứng, kiểm tra linh kiện và bảo dưỡng thiết bị. Một số năng lực đã phát triển từ các ngành quốc phòng và công nghệ cao của Israel.
Nhiệt hạch kết hợp các hạt nhân nhẹ trong điều kiện nhiệt độ cực cao để giải phóng năng lượng, khác với phản ứng phân hạch sử dụng tại các nhà máy điện hạt nhân hiện nay. Triển vọng của nó rất hấp dẫn, nhưng làm chủ phản ứng ổn định, thu được điện ròng và vận hành kinh tế vẫn là ba thách thức riêng biệt.
Ba lộ trình đầu tư và bài toán lựa chọn
Tài liệu đưa ra ba con đường, từ mở rộng Viện Nhiệt hạch và Plasma Nóng của Israel đến một chương trình quốc gia toàn diện. Kịch bản tham vọng nhất có thể tiêu tốn tới 2 tỷ shekel, tương đương khoảng 644 triệu USD theo số liệu Reuters dẫn.
Các mức đầu tư thấp hơn cho phép thử nghiệm năng lực và hình thành đội ngũ trước khi cam kết lớn hơn.
Truyền thông Israel dẫn một phương án được khuyến nghị trong khoảng 500 triệu đến 1 tỷ shekel trong năm đến bảy năm. Khác biệt giữa mức khuyến nghị và trần chương trình cho thấy quyết định cuối cùng về quy mô đầu tư chưa được chốt.
Shahar Dolev, quan chức phụ trách hoạch định chính sách, coi đây là cơ hội chiến lược để Israel tham gia cuộc đua phát triển nhiệt hạch. Câu hỏi quan trọng đối với nhà hoạch định ngân sách là đầu tư bao nhiêu cho hạ tầng nghiên cứu dùng chung, bao nhiêu cho doanh nghiệp và bao nhiêu cho đào tạo nhân lực.
Dòng vốn tăng mạnh, rủi ro kỹ thuật còn lớn
Theo Fusion Industry Association, 56 doanh nghiệp được khảo sát đã huy động 4,48 tỷ USD trong 12 tháng tính đến tháng 7/2026, đưa tổng số vốn ghi nhận từ năm 2021 lên 14,24 tỷ USD. Đà tăng này thể hiện niềm tin nhà đầu tư nhưng không bảo đảm một công nghệ bất kỳ sẽ trở thành nhà máy điện thương mại.
Khảo sát cũng cho thấy 71% doanh nghiệp kỳ vọng nhà máy nhiệt hạch đầu tiên cung cấp điện thương mại trong thập niên 2030. Đây là dự báo từ chính các công ty trong ngành, không phải mốc đã được cơ quan quản lý hoặc nhà vận hành lưới điện xác nhận.
Những vấn đề khó nhất vẫn bao gồm vật liệu chịu bức xạ neutron, duy trì plasma, cân bằng năng lượng của toàn hệ thống, nguồn cung tritium và khả năng chế tạo với giá hợp lý. Việc một thí nghiệm giải phóng năng lượng lớn hơn năng lượng đưa trực tiếp vào nhiên liệu không đồng nghĩa toàn bộ cơ sở phát điện đã có lãi năng lượng.
Giành vị trí trong chuỗi cung ứng trước khi quá muộn
Israel có doanh nghiệp nT-Tao nghiên cứu lò nhiệt hạch nhỏ gọn và FusionMantle phát triển các bộ phận cho lõi phản ứng. Tuy nhiên, quy mô thị trường mà báo cáo dự đoán đạt hàng trăm tỷ USD trong giai đoạn 2040–2050 vẫn là kịch bản dự phóng, phụ thuộc vào tiến bộ kỹ thuật và nhu cầu điện tương lai.
Một chiến lược công nghiệp bền vững sẽ cần hợp tác với phòng thí nghiệm quốc tế, tiêu chuẩn an toàn rõ ràng, năng lực sản xuất kiểm chứng được và vốn dài hạn. Nếu xây dựng được chuỗi cung ứng đáng tin cậy, Israel có thể hưởng lợi ngay cả khi các dự án nhà máy hoàn chỉnh do những quốc gia khác dẫn dắt.
Với công chúng, điều cần phân biệt là tham gia thị trường thiết bị nhiệt hạch và thật sự đưa điện nhiệt hạch lên lưới. Thành tựu thứ nhất có thể đến sớm hơn nhiều; thành tựu thứ hai sẽ còn phải vượt các cuộc thử nghiệm tốn kém.
