Từ cáo buộc chiến tranh đến câu hỏi pháp lý về trách nhiệm
Bài viết của Mehr News mô tả các cuộc tấn công gần đây ở miền bắc Yemen là do Saudi Arabia tiến hành và cho rằng việc gây thương vong cho dân thường có thể cấu thành tội ác chiến tranh. Tuy nhiên, với các sự kiện đang diễn ra, việc xác định bên chịu trách nhiệm cho từng đợt không kích đòi hỏi bằng chứng độc lập. Reuters cho biết lực lượng vũ trang thuộc chính phủ Yemen được quốc tế công nhận đã tiến hành nhiều đợt tấn công nhằm vào các mục tiêu Houthi tại Taiz, Sanaa và Saada, trong khi Houthi cáo buộc Saudi Arabia trực tiếp thực hiện hàng chục cuộc không kích. Một số cáo buộc đó chưa được xác minh độc lập.
Theo luật nhân đạo quốc tế, một cuộc tấn công vào khu vực dân sự không tự động trở thành tội ác chiến tranh chỉ vì gây thương vong. Cơ quan điều tra phải xem xét mục tiêu quân sự, nguyên tắc phân biệt giữa dân sự và chiến binh, tính tương xứng, các biện pháp phòng ngừa và cả ý định của người ra lệnh. Nếu dân thường hoặc cơ sở dân sự bị cố ý tấn công, hoặc thiệt hại dự kiến quá lớn so với lợi ích quân sự cụ thể, trách nhiệm hình sự quốc tế có thể phát sinh.
ICC có thể làm gì đối với Yemen?
Điểm mấu chốt là thẩm quyền. ICC từng nêu rõ Yemen không phải quốc gia thành viên Quy chế Rome, chưa nộp tuyên bố chấp nhận thẩm quyền theo Điều 12(3), và Hội đồng Bảo an chưa chuyển tình hình Yemen sang Tòa.
Vì vậy, ICC không có thẩm quyền lãnh thổ chung đối với những hành vi xảy ra tại Yemen. Tòa vẫn có thể xem xét hành vi của công dân các quốc gia thành viên Quy chế Rome nếu những người đó bị cáo buộc phạm tội tại Yemen.
Một nghị quyết của Hội đồng Bảo an theo Chương VII Hiến chương Liên Hợp Quốc có thể mở đường rộng hơn cho ICC, như đã từng xảy ra với Darfur và Libya. Đây cũng là lý do nhóm chuyên gia quốc tế về Yemen của Liên Hợp Quốc từng kêu gọi chuyển tình hình sang ICC. Tuy nhiên, việc chuyển vụ việc là quyết định chính trị của Hội đồng Bảo an, nơi các nước thường trực có quyền phủ quyết, chứ không phải bước mà công tố viên ICC có thể tự mình áp đặt.
Hồ sơ vi phạm không chỉ hướng về một bên
Những báo cáo lớn của Liên Hợp Quốc và các tổ chức nhân quyền trong nhiều năm không chỉ nêu cáo buộc đối với liên quân do Saudi Arabia dẫn đầu. Nhóm Chuyên gia Quốc tế và Khu vực Nổi bật về Yemen từng kết luận có căn cứ hợp lý để tin rằng nhiều bên tham chiến, gồm liên quân, chính phủ Yemen, Houthi và các lực lượng vũ trang khác, đã thực hiện những hành vi có thể cấu thành vi phạm nghiêm trọng luật nhân đạo quốc tế và luật nhân quyền.
Human Rights Watch và các tổ chức khác đã ghi nhận các cuộc không kích gây thương vong dân sự, việc sử dụng vũ khí nổ tại khu vực đông dân cư, giam giữ tùy tiện, tra tấn, tuyển mộ trẻ em, đặt mìn và cản trở viện trợ. Houthi cũng bị cáo buộc pháo kích khu dân cư, bắt giữ và ngược đãi người đối lập, cũng như sử dụng trẻ em trong chiến đấu. Một cơ chế trách nhiệm đáng tin cậy vì vậy phải điều tra hành vi của tất cả các bên, thay vì bắt đầu từ kết luận chính trị về một thủ phạm duy nhất.
Khoảng trống giám sát quốc tế khiến nạn nhân khó tìm công lý
Nhóm Chuyên gia Quốc tế và Khu vực Nổi bật của Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc bị chấm dứt nhiệm vụ vào năm 2021 sau khi Hội đồng không gia hạn ủy nhiệm. Điều đó để lại một khoảng trống đáng kể trong điều tra độc lập quốc tế. Báo cáo cuối cùng của nhóm mô tả tình trạng thiếu trách nhiệm là một dạng 'đại dịch miễn trừ', khi rất ít vụ việc nghiêm trọng dẫn tới truy tố hiệu quả.
Trong bối cảnh chiến sự năm 2026 leo thang trở lại, khoảng trống ấy càng đáng lo. Reuters dẫn Chương trình Lương thực Thế giới cảnh báo nạn đói và mất an ninh lương thực tăng mạnh khi hàng chục nghìn người tiếp tục phải rời bỏ nhà cửa. Điều cấp thiết nhất không chỉ là xác định một diễn đàn pháp lý cho tương lai, mà còn bảo vệ dân thường ngay bây giờ: mở đường cứu trợ, tránh tấn công cơ sở thiết yếu, ghi nhận bằng chứng và bảo tồn hồ sơ để bất kỳ cơ chế tư pháp nào sau này cũng có thể làm việc trên nền chứng cứ thay vì tuyên truyền.
















