Chuyến tàu trở về Yangon
Rời Malaysia hôm thứ Ba tuần trước trên hai tàu chiến hải quân và một tàu bệnh viện, đoàn người đã tới khu vực phía nam Yangon, thành phố lớn nhất Myanmar, vào sáng sớm Chủ nhật, theo ông Nay Lin Tun, một bộ trưởng của chính quyền khu vực. Truyền thông nhà nước cho biết nhóm gồm 86 phụ nữ, và tất cả đều đã bị kết án tại Malaysia vì ở lại trái phép và các vi phạm di trú khác.
Theo Bộ Nội vụ Malaysia, đây chỉ là một phần trong số 5.000 công dân Myanmar sẽ được đưa về theo từng giai đoạn.
Ngoài ra, còn 10.388 người Myanmar khác đang bị giữ tại các trung tâm giam giữ di trú của nước này – một con số cho thấy quy mô của làn sóng ra đi khỏi Myanmar trong những năm qua.
Lời cảnh báo từ Liên Hợp Quốc
UNHCR và các tổ chức nhân quyền đã chỉ trích việc hồi hương, cho rằng tình hình an ninh và nhân đạo ở nhiều khu vực của Myanmar vẫn bất ổn, và những người trở về có thể bị đàn áp hoặc bị cưỡng bức nhập ngũ để chiến đấu tại vùng chiến sự đang diễn ra.
Theo luật pháp quốc tế, Chính phủ Malaysia có nghĩa vụ tôn trọng nguyên tắc không trục xuất và ngăn chặn việc đưa các cá nhân trở về những hoàn cảnh mà họ đối mặt với nguy cơ thực sự bị đàn áp, tra tấn hoặc các vi phạm nghiêm trọng khác về nhân quyền.
Trong tuyên bố đưa ra hôm thứ Năm, bà Currie, Đặc phái viên Liên Hợp Quốc về tình hình nhân quyền tại Myanmar, không giấu lo ngại về đợt hồi hương lần này.
Theo đánh giá của tôi, nguy cơ trục xuất trái nguyên tắc trong hoàn cảnh hiện nay là đáng kể.
Nguyên tắc không trục xuất và những rủi ro cụ thể
Nguyên tắc không trục xuất (non-refoulement) cấm đưa một người trở về nơi họ có nguy cơ bị bức hại hay tra tấn, và được xem là một chuẩn mực của luật tập quán quốc tế, ràng buộc cả những nước chưa tham gia Công ước về người tị nạn năm 1951 như Malaysia. Với người Myanmar trở về, các tổ chức nhân quyền chỉ ra nhiều rủi ro:
- Bị thẩm vấn hoặc bắt giữ nếu bị nghi ngờ có liên hệ với phe đối lập hay từng tham gia biểu tình.
- Bị gọi nhập ngũ theo luật nghĩa vụ quân sự mà chính quyền quân sự kích hoạt từ năm 2024.
- Trở về những địa phương vẫn còn giao tranh, nơi nhà cửa và sinh kế đã bị tàn phá.
- Rơi vào cảnh thiếu lương thực, y tế và việc làm giữa một cuộc khủng hoảng nhân đạo kéo dài.
Vấn đề càng phức tạp khi UNHCR từ năm 2019 không được tiếp cận các trung tâm giam giữ di trú của Malaysia, khiến việc sàng lọc những người có nhu cầu được bảo vệ quốc tế gặp nhiều trở ngại.
Giữa hai lằn ranh: chủ quyền và nhân đạo
Về phía Malaysia, chính quyền coi việc hồi hương là thực thi luật di trú và giảm áp lực cho các trung tâm giam giữ vốn quá tải. Hàng trăm nghìn lao động nước ngoài, trong đó có nhiều người Myanmar, vẫn đang góp sức cho nền kinh tế nước này, từ công trường đến đồn điền, và câu chuyện di cư vì thế không chỉ là vấn đề an ninh.
Giới quan sát cho rằng lời giải nằm ở sự cân bằng: đánh giá kỹ từng trường hợp, mở cửa cho các cơ quan nhân đạo tiếp cận và chỉ hồi hương khi việc trở về thực sự tự nguyện, an toàn và có phẩm giá. Khi chưa đạt được điều đó, mỗi chuyến tàu về nhà vẫn mang theo nhiều câu hỏi hơn là lời đáp.














