Kyiv nói “có”, và nói thật nhanh
Trao đổi với báo chí qua WhatsApp hôm 21/10 trên đường từ Na Uy trở về Kyiv, ông Zelensky cho biết đã liên lạc với phía Mỹ sau cuộc gặp giữa ông Witkoff và ông Putin. Thông điệp Kyiv nhận được là Moscow ủng hộ một cuộc gặp ba bên ở cấp các đoàn đàm phán – chính hình thức làm việc từng mang lại số ít kết quả cụ thể của tiến trình ngoại giao năm nay.
Nhà lãnh đạo Ukraine nhanh chóng nắm lấy thời cơ. Theo ông, Washington muốn cuộc gặp diễn ra càng sớm càng tốt và Kyiv tán thành; bản thân ông hy vọng sự kiện sẽ được tổ chức không muộn hơn đầu tháng 11.
Phía Mỹ đề xuất tổ chức cuộc gặp càng sớm càng tốt và chúng tôi ủng hộ điều đó.
Ông cũng định vị lập trường của Ukraine theo cách rộng mở nhất: Kyiv sẵn sàng ủng hộ mọi đề xuất về ngừng bắn, chấm dứt chiến tranh, ngừng tấn công hạ tầng năng lượng hay các sáng kiến nhân đạo. Cách diễn đạt ấy không hề ngẫu nhiên. Sau nhiều tháng bị một số tiếng nói ở Washington mô tả như vật cản của hòa bình, ông Zelensky muốn Ukraine được nhìn nhận là bên đầu tiên nói “có”.
Chữ “về nguyên tắc” của Moscow và khoảng cách vài ngày
Phía Điện Kremlin dè dặt hơn. Theo ông Ushakov, ông Putin nói với ông Witkoff rằng Nga về nguyên tắc sẵn sàng nối lại đàm phán ba bên vào khoảng ngày 10/11; trang Axios cho biết Abu Dhabi được nhắc tới như địa điểm khả dĩ. Ông Ushakov còn khẳng định Moscow lẽ ra đã quay lại bàn đàm phán từ vài tuần trước, nhưng các đợt tập kích của Ukraine vào Nga đúng ngày bầu cử quốc hội đã khiến kế hoạch đổ vỡ – một cách giải thích đặt toàn bộ trách nhiệm lên vai Kyiv.
Khoảng cách giữa “đầu tháng 11” và “sau ngày 10/11” tưởng nhỏ, nhưng trong ngoại giao thời chiến, lịch trình luôn mang ý nghĩa. Mỗi tuần trì hoãn là thêm một tuần tên lửa và máy bay không người lái, thêm một tuần để thế trận trên chiến trường – và vì thế cả thế mặc cả – thay đổi. Theo CBS News, Moscow cũng nhắc lại rằng Ukraine phải đưa ra những “quyết định cần thiết” để kết thúc chiến tranh, cách nói mà Kyiv từ lâu hiểu là lời đòi nhượng bộ lãnh thổ.
Ông Putin còn tận dụng cuộc gặp để mở rộng nghị trình: đề nghị hỗ trợ Mỹ trong mối lo về chương trình hạt nhân Iran, đề xuất cung cấp phân bón cho nông dân Mỹ và gợi ý một cuộc gặp tại Trung Quốc vào tháng tới có thể có sự tham gia của ông Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Giới chức Ukraine phản đối ý tưởng này vì nó bàn về tương lai đất nước họ khi họ vắng mặt.
Oslo: châu Âu giữ cánh cửa luôn mở
Cuộc gặp ở St. Petersburg diễn ra một ngày sau khi ông Witkoff ngồi lại tại Oslo với ông Zelensky, Thủ tướng Na Uy Jonas Gahr Støre và Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb, trong khi ông Jared Kushner tham gia trực tuyến.
Chính Ukraine đã đề nghị hai đặc phái viên Mỹ có mặt. Theo chính phủ Na Uy, các bên thảo luận về an ninh của Ukraine, kế hoạch thịnh vượng thời hậu chiến và các vấn đề lãnh thổ.
Hòa bình là điều có thể, và hòa bình là điều cần thiết.
Với các nước chủ nhà Bắc Âu, mục tiêu khiêm tốn nhưng quan trọng: đưa tiến trình ngoại giao trở lại quỹ đạo mang tính xây dựng hơn và bảo đảm tiếng nói của châu Âu theo chân đặc phái viên Mỹ tới Nga. Về phần mình, ông Zelensky dùng diễn đàn Oslo để kêu gọi một cuộc gặp thượng đỉnh giữa ông, ông Trump và ông Putin nhằm giải quyết những vấn đề mà theo ông chỉ các nhà lãnh đạo mới có thể quyết định.
Những bóng mây trên quan hệ Kyiv – Washington
Sự lạc quan vẫn mong manh, bởi quan hệ giữa Kyiv và Washington đang chịu sức ép rõ rệt. Nhiều vấn đề phủ bóng lên vòng đàm phán sắp tới:
- Theo CNBC, ông Trump một lần nữa công khai kêu gọi Ukraine có nhà lãnh đạo mới – điều Kyiv cho là làm suy yếu vị thế của mình trên bàn đàm phán.
- Theo Euronews, chính quyền Trump gây sức ép buộc Ukraine ngừng tập kích hạ tầng dầu mỏ Nga, trong khi việc chuyển giao hệ thống phòng không của Mỹ vẫn còn nhiều dấu hỏi.
- Ông Zelensky từng chỉ trích việc Mỹ hạn chế quyền truy cập các dịch vụ vệ tinh thiết yếu, dù tại Oslo ông bày tỏ cảm ơn vì hệ thống tình báo cảnh báo sớm của Mỹ nay đã hoạt động trở lại.
Chính cách hành xử của ông Witkoff cũng làm dấy lên lo ngại. Sau khi Nga trả tự do cho ông Hubbard – giáo viên về hưu 74 tuổi bị bắt giữ năm 2022 và bị cáo buộc chiến đấu như lính đánh thuê, điều ông bác bỏ – đặc phái viên Mỹ đã cảm ơn ông Putin và gọi ông là “nhà nhân đạo”, phát ngôn gây phản ứng gay gắt tại Mỹ. Ông Trump khẳng định không hề có cuộc trao đổi tù nhân nào.
Một cuộc gặp có thể làm được gì – và không thể làm gì
Đàm phán giữa các đoàn đàm phán chưa phải là đàm phán hòa bình theo nghĩa trọn vẹn. Chúng có thể mang lại các đợt trao đổi tù binh, thỏa thuận kỹ thuật về hạ tầng năng lượng hay hành lang nhân đạo, đồng thời thăm dò xem lằn ranh đỏ của mỗi bên đã mềm đi hay chưa. Điều chúng không thể làm là tháo gỡ những câu hỏi cốt lõi về lãnh thổ và bảo đảm an ninh – những quyết định rốt cuộc chỉ có thể đưa ra ở cấp cao nhất.
Dẫu vậy, sau tám tháng không có vòng đàm phán ba bên nào, việc cả ba thủ đô cùng sẵn sàng trở lại bàn thương lượng đã là một tín hiệu. Với người dân Ukraine sắp bước vào mùa đông chiến tranh thứ năm, một ngày được khoanh trên lịch chưa phải là hòa bình, nhưng ít nhất, đó là lý do để tiếp tục đếm ngày.
