Khoảnh khắc 'Aha' lịch sử và bài học vô giá từ giọt máu trong bình nhựa
Câu chuyện bắt đầu vào mùa thu năm 1976 khi một chiếc bình nhựa màu xanh chứa hai ống nghiệm thủy tinh chứa mẫu máu của một nữ tu người Flemish qua đời bí ẩn tại Yambuku, Zaire (nay là Cộng hòa Dân chủ Congo), được gửi tới Viện Y học Nhiệt đới Antwerp thuộc Vương quốc Bỉ. Một ống nghiệm đã bị vỡ trên đường vận chuyển, hòa lẫn máu vào lớp đá tan kèm mảnh giấy viết tay nhòe nhoẹt: 'Sốt vàng da?'. Trách nhiệm nhận diện mầm bệnh rơi vào chàng bác sĩ 27 tuổi Peter Piot cùng các đồng nghiệp.
Dưới kính hiển vi quang học, nhóm nghiên cứu đã sững sờ khi chứng kiến một cấu trúc virus chưa từng thấy: thay vì dạng hình cầu hay hình khối thông thường, nó dài ngoằn ngoèo tựa như sợi mì spaghetti.
Mẫu phẩm sau đó được gửi khẩn cấp tới Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) tại Atlanta, Mỹ, để xác nhận đây là một mầm bệnh hoàn toàn mới. Nhóm nghiên cứu đã quyết định đặt tên cho nó là Ebola – theo tên dòng sông chảy gần tâm dịch, nhằm tránh gieo rắc sự kỳ thị cho ngôi làng Yambuku.
Khi xử lý mẫu phẩm năm ấy, chúng tôi chỉ đeo găng tay mỏng bình thường mà không hề có đồ bảo hộ chuyên dụng. Bài học lớn nhất suốt cuộc đời tôi là bạn không bao giờ biết trước điều gì ẩn chứa bên trong một mẫu bệnh phẩm: đó có thể là con số không, nhưng cũng có thể là Ebola.
Năm 1976, Bác sĩ Peter Piot cùng các cộng sự tại Antwerp lần đầu tiên phân lập và nhận diện thành công virus Ebola.
Hình thái dị thường tựa sợi mì dưới kính hiển vi đã mở ra một trang sử dịch tễ học hoàn toàn mới cho y học thế giới.
Quy trình xử lý thô sơ thời kỳ đầu trở thành bài học cảnh giác sinh học đắt giá cho toàn bộ sự nghiệp nghiên cứu sau này.
Từ sứ mệnh HIV toàn cầu đến cuộc khủng hoảng y tế dai dẳng tại Congo
Không dừng lại ở Ebola, sự nghiệp của Bác sĩ Peter Piot tiếp tục ghi dấu ấn lịch sử trong cuộc chiến chống đại dịch HIV/AIDS. Đầu những năm 1980, các nghiên cứu tiên phong của ông tại châu Phi đã đập tan định kiến sai lầm khi chứng minh HIV không chỉ lây truyền trong cộng đồng người đồng tính nam mà tấn công dữ dội vào những tầng lớp nghèo khổ nhất xã hội. Trở thành Giám đốc đầu tiên của Chương trình Phối hợp của Liên Hợp Quốc về HIV/AIDS (UNAIDS) vào năm 1995, ông đã dành 12 năm kiên trì vận động để đưa thuốc kháng virus ARV tới hơn 30 triệu người bệnh trên khắp thế giới.
Tuy nhiên, sự lo lắng của ông chưa bao giờ dừng lại khi chứng kiến đợt bùng phát chủng Ebola Bundibugyo hiện nay tại Congo đã khiến gần 9.000 người mắc bệnh và cướp đi hơn 4.200 sinh mạng. Theo ông, rào cản lớn nhất ngăn chặn dập tắt dịch bệnh không nằm ở khía cạnh virus học thuần túy, mà xuất phát từ bối cảnh xung đột vũ trang kéo dài, hệ thống y tế công cộng kiệt quệ, bạo lực tình dục và những phong tục mai táng truyền thống nguy hiểm tại địa phương.
Để ngăn chặn một mầm bệnh lây lan, công cụ dịch tễ học quan trọng nhất đôi khi chỉ là biết lắng nghe người dân địa phương. Bạn không thể giải quyết dịch bệnh trong phòng thí nghiệm nếu không dấn thân vào thực địa.
Bác sĩ Peter Piot từng giữ cương vị Giám đốc đầu tiên của UNAIDS, giúp phổ cập thuốc điều trị cứu sống hơn 30 triệu người.
Đợt bùng phát chủng Ebola Bundibugyo tại Congo đã ghi nhận gần 9.000 ca nhiễm và hơn 4.200 ca tử vong.
Xung đột địa chính trị vũ trang và sự tê liệt của mạng lưới y tế cơ sở là nguyên nhân cốt lõi khiến dịch bệnh kéo dài dai dẳng.
