Lá phiếu đặt câu hỏi về năng lực điều hành
Tại Sarajevo và Banja Luka, cuộc bầu cử ngày 4/10 không đơn thuần là sự thay đổi các ghế quyền lực. Cử tri chọn ra ba thành viên của cơ chế chủ tịch luân phiên đại diện các cộng đồng chính, nghị viện nhà nước và cơ quan đại diện tại Liên bang Bosnia–Croat cùng Republika Srpska. Những lá phiếu phân tán trong một thiết kế thể chế phức tạp tạo nên bài toán thường trực: ai có thể biến chiến thắng cục bộ thành đồng thuận chung?
Theo Reuters, ba lực lượng mang dấu ấn sắc tộc rõ nét gồm SDA ở cộng đồng Bosniak, SNSD tại Republika Srpska và HDZ BiH trong cộng đồng Croat phải cạnh tranh với các liên minh đối lập đa sắc tộc, trong đó có SDP. Các con số thăm dò trước ngày bỏ phiếu chỉ phản ánh xu hướng, không phải kết quả. Dự báo ở cấp toàn quốc có thể khác đáng kể so với sức mạnh từng đảng tại từng thực thể.
Phía sau bản đồ đảng phái là những khó khăn quen thuộc: kinh tế tăng trưởng chậm, thu nhập không đủ cải thiện cuộc sống và cảm giác các cuộc tranh cãi về bản sắc lấn át những vấn đề thiết thân. Reuters dẫn lời người hưu trí Dusan Cvijic ở Banja Luka phàn nàn đời sống khó khăn, còn giáo viên Ismar Garasljevic ở Sarajevo bày tỏ mệt mỏi vì những gương mặt và khẩu hiệu dân tộc chủ nghĩa lặp lại.
Giấc mơ EU bị giữ lại ở cửa cải cách
EU trao cho Bosnia tư cách ứng viên tháng 12/2022. Đến tháng 3/2024, Hội đồng châu Âu quyết định mở đàm phán gia nhập.
Tuy nhiên, quyết định chính trị ấy không đồng nghĩa các chương đàm phán đã thực sự được triển khai: tiến trình phụ thuộc vào yêu cầu cải thiện pháp quyền, giám sát tư pháp, chống tham nhũng và hiệu quả hoạt động của nhà nước.
Cơ chế chia sẻ quyền lực được tạo ra nhằm ngăn xung đột tái diễn, nhưng quyền phủ quyết và những đối đầu giữa lãnh đạo các thực thể thường khiến các dự luật không tiến xa. Chính phủ trung ương yếu khó hoàn tất các cam kết thống nhất mà Brussels mong đợi. Trong khi đó, EU xác định việc kết nạp phụ thuộc thành tích cải cách có thể kiểm chứng chứ không chỉ dựa trên tuyên bố ủng hộ châu Âu.
Vì vậy, câu hỏi không chỉ là phe nào tuyên bố thân EU. Điều quan trọng hơn là liên minh cầm quyền sau bầu cử có đủ khả năng thông qua luật, xây dựng cơ quan độc lập và thực thi quy định một cách công bằng hay không. Cử tri mong chờ lợi ích cụ thể từ hội nhập như việc làm, đầu tư và quản trị minh bạch, nhưng các kết quả đó sẽ khó thành hiện thực nếu sự bất đồng tiếp tục đóng băng bộ máy.
Những ảnh hưởng bên ngoài và cuộc tranh luận năng lượng
Bosnia nằm ở điểm giao của nhiều ưu tiên địa chính trị. Nga duy trì quan hệ gần gũi với các lãnh đạo tại Republika Srpska, đặc biệt là Milorad Dodik và đảng SNSD. Các tuyên bố ly khai từ phe này khiến những người lo ngại về toàn vẹn lãnh thổ càng cảnh giác. Với EU, ổn định Balkan và việc củng cố các thể chế chung cũng là vấn đề an ninh khu vực.
Mỹ vẫn là tác nhân quan trọng từ sau thỏa thuận hòa bình Dayton năm 1995. Theo Reuters, Washington ủng hộ dự án đường ống khí đốt trị giá khoảng 1,5 tỷ USD để giúp đưa khí tự nhiên hóa lỏng của Mỹ vào thị trường Bosnia; phía EU lại đặt vấn đề tính minh bạch, cạnh tranh trong việc lựa chọn doanh nghiệp. Vì vậy, tranh cãi năng lượng không chỉ liên quan nguồn cung mà còn là câu chuyện về quản trị công.
Những bất đồng quanh vai trò Đại diện cấp cao quốc tế cũng làm lộ khoảng cách ngoại giao giữa Washington và Brussels. Cơ chế này được thiết lập để giám sát thực thi các nội dung dân sự của hòa ước Dayton. Khi quyền can thiệp của quốc tế và chủ quyền của các chính trị gia trong nước được nhắc đến cùng lúc, sự thỏa hiệp càng khó khăn; tuy vậy, những người chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất vẫn là người dân Bosnia.
Điều người dân chờ đợi sau khi kiểm phiếu
Ủy ban bầu cử trung ương dự kiến công bố kết quả sơ bộ sau khi các điểm bỏ phiếu đóng cửa lúc 19 giờ ngày 4/10. Việc áp dụng xác thực sinh trắc học, máy quét phiếu và mẫu phiếu mới nhằm hạn chế gian lận là một phép thử khác của lòng tin công chúng. AP ghi nhận sự chậm trễ tại một số điểm bỏ phiếu khi đưa công nghệ mới vào vận hành, cho thấy cải tiến kỹ thuật vẫn cần được tổ chức cẩn trọng.
Ngay cả khi một đảng giành nhiều phiếu, quyền lực tại Bosnia vẫn phải được chia sẻ qua nhiều cấp. Liên minh được hình thành sau bầu cử mới quyết định mức độ hợp tác ở nghị viện và chính phủ. Kết quả bầu cử vì thế có thể mở cánh cửa cho cải cách hoặc tiếp tục tái tạo thế giằng co vốn đã kéo dài hàng thập kỷ.
Với các gia đình đang cân đối tiền sinh hoạt và thanh niên suy nghĩ về việc ở lại hay ra nước ngoài, sự thành công của bầu cử không dừng ở tỷ lệ đi bỏ phiếu. Nó phải được đo bằng khả năng chính quyền giải quyết việc làm, dịch vụ công và sự an toàn của mọi cộng đồng. Bosnia không thiếu lời hứa về châu Âu; điều cử tri cần là những bước đi đủ cụ thể để tin vào lời hứa ấy.















