Từ lo sợ bị thay thế đến câu hỏi ai nắm quyền
Hình ảnh robot và phần mềm tự động hóa thường làm dấy lên dự báo hàng loạt nghề nghiệp biến mất. Tuy nhiên, bức tranh nghiên cứu thận trọng hơn những tuyên bố tuyệt đối. Trong đánh giá năm 2025, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và Viện Nghiên cứu Quốc gia NASK của Ba Lan ước tính một trong bốn công việc trên thế giới chịu ảnh hưởng tiềm tàng từ AI tạo sinh. Các tác giả nhấn mạnh mức độ tiếp xúc không đồng nghĩa với sa thải: nhiều nghề có thể thay đổi quy trình, phân chia nhiệm vụ hoặc tiêu chuẩn kỹ năng.
Bhabani Shankar Nayak, tác giả bài bình luận được Countercurrents đăng ngày 1/10 và MR Online đăng lại ngày 4/10/2026, đưa ra một luận điểm mang tính chuẩn tắc: người trực tiếp tạo dữ liệu, kiến thức và giá trị cần có khả năng định hình công nghệ do công sức tập thể xây dựng. Đó là lời kêu gọi về quyền lực và phân phối lợi ích, không phải một bằng chứng cho thấy mô hình sở hữu tập thể nào cũng đã thành công.
Nhìn từ người làm việc, câu hỏi rất cụ thể: hệ thống có được phép chấm điểm kín hiệu suất hay không; người bị đánh giá sai có quyền khiếu nại thế nào; doanh nghiệp có dùng thời gian tiết kiệm được để nâng lương, giảm giờ làm hoặc đào tạo lại không? Tính minh bạch trong những quyết định ấy quan trọng không kém tốc độ vận hành của mô hình AI.
Bài học Luddite: phản kháng bất công, không phải mọi cỗ máy
Lịch sử nước Anh đầu thế kỷ XIX thường được viện dẫn để mô tả người phản đối công nghệ như những “Luddite” đập phá máy móc vì sợ tiến bộ. Nhưng lao động dệt may khi ấy cũng phải đối mặt với giá công thấp, điều kiện làm việc khắc nghiệt và sự suy yếu của quyền kiểm soát nghề nghiệp.
Bởi vậy, xung đột không thể được hiểu đầy đủ nếu chỉ xem là một cuộc chiến chống phát minh kỹ thuật.
So sánh lịch sử có giới hạn: máy dệt và AI hiện đại khác nhau ở khả năng xử lý thông tin, phạm vi lan tỏa, tốc độ mở rộng và mức độ phụ thuộc vào dữ liệu cá nhân. Điều có thể học từ quá khứ không phải phương pháp phá hoại mà là yêu cầu để người chịu ảnh hưởng được tham gia thương lượng trước khi luật chơi thay đổi.
Một cuộc tranh luận xây dựng cần tránh cả hai thái cực: xem mọi hình thức tự động hóa là tai họa, hoặc mặc nhiên cho rằng bất kỳ cải tiến kỹ thuật nào cũng mang lợi ích đồng đều. Công nghệ có thể tăng sản lượng đồng thời tạo ra người hưởng lợi và người bị bỏ lại.
Quyền tham gia quyết định phải đi cùng trách nhiệm
Các mô hình tham gia có thể trải từ công đoàn được quyền thương lượng về giám sát thuật toán, hội đồng người lao động kiểm tra hệ thống mới, đến hợp tác xã dữ liệu hoặc dự án AI mã nguồn mở. Mỗi cách tiếp cận đều có ưu điểm và chi phí: quyền kiểm soát rộng hơn đòi hỏi vốn, chuyên môn bảo mật, năng lực quản trị và cơ chế chịu trách nhiệm khi hệ thống gây hại.
Một nghiên cứu của OECD công bố cuối năm 2025 cho thấy công cụ quản lý bằng thuật toán đã xuất hiện rộng rãi tại nơi làm việc ở một số nền kinh tế được khảo sát. Các phần mềm giao nhiệm vụ, theo dõi và đánh giá có thể cải thiện phối hợp, nhưng cũng khiến người lao động khó biết tiêu chí quyết định những cơ hội nghề nghiệp của họ. Do đó, công bố mục đích thu thập dữ liệu, kiểm toán độc lập và cơ chế phản hồi là những yêu cầu có thể thực thi.
Quyền tham gia không nhất thiết đồng nghĩa chuyển toàn bộ quyền sở hữu doanh nghiệp sang người lao động. Nhà hoạch định chính sách có thể kết hợp quy định pháp luật, thương lượng tập thể, chia sẻ lợi nhuận và đầu tư công vào nghiên cứu để kiểm tra mô hình nào phân bổ lợi ích công bằng mà vẫn khuyến khích sáng tạo.
Con đường dung hòa năng suất, quyền riêng tư và môi trường
AI còn đặt áp lực lên hạ tầng điện, nước và trung tâm dữ liệu. Một chiến lược vì lợi ích chung cần tính toán năng lượng sử dụng, nguồn tài nguyên địa phương và chi phí môi trường, thay vì chỉ nhìn vào số lượng công việc tạo ra hay tiết kiệm được. Những cộng đồng gần nơi đặt cơ sở hạ tầng cũng cần được cung cấp thông tin và có cơ hội góp ý.
Với người lao động, đầu tư nâng kỹ năng phải diễn ra trước khi các vị trí thay đổi sâu sắc. Doanh nghiệp cần làm rõ công việc nào được hỗ trợ bằng AI, ai kiểm tra sai sót và ai gánh trách nhiệm cuối cùng. Nhà nước có thể hỗ trợ đào tạo, bảo hiểm chuyển đổi việc làm và tiếp cận công nghệ cho doanh nghiệp nhỏ, thay vì để cơ hội tập trung ở một số tập đoàn.
Lựa chọn thực tế không phải giữa chấp nhận AI vô điều kiện với đóng cửa trước tiến bộ. Trọng tâm là xây dựng thể chế để máy móc phục vụ mục tiêu xã hội do con người xác định. Khi năng suất gia tăng đi cùng phẩm giá, quyền riêng tư và cơ hội học hỏi, công nghệ mới thật sự trở thành tiến bộ chung.
