Lời kêu gọi tại Paris
Ông Hashemi và ông Hassan Fartousi, Tổng thư ký Ủy ban Quốc gia Iran về UNESCO, tham dự trực tuyến phiên họp ngày 1/10 tại trụ sở UNESCO. Ông Hashemi nói với các nước thành viên rằng xung đột không chỉ tàn phá công trình mà còn hủy hoại năng lực con người, đồng thời đề nghị UNESCO sử dụng mạng lưới của mình để tái thiết năng lực khoa học, giáo dục, tăng cường hợp tác quốc tế và hỗ trợ phát triển bền vững.
“Các phản ứng quốc tế phải được thiết kế phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của từng cuộc khủng hoảng.” — Seyyed Ziae Hashemi
Ông nói thêm rằng bảo vệ sinh mạng, gìn giữ tri thức và duy trì việc học phải luôn là cốt lõi của mọi phản ứng. Nhắc tới Gaza, ông cho rằng chiến tranh ở đó đã gây tổn hại không thể bù đắp cho dân thường, đời sống giáo dục và văn hóa, đồng thời đặt câu hỏi các tổ chức quốc tế có thể làm gì trong khuôn khổ MOST và BRIDGES để duy trì giáo dục và nghiên cứu. Ông cũng kêu gọi khôi phục quyền được học tập của trẻ em gái và phụ nữ Afghanistan.
Giảng đường giữa làn đạn
Lời kêu gọi xuất phát từ những tổn thất mà giới học thuật Iran gánh chịu sau khi xung đột bùng nổ ngày 28/2/2026. Báo chí quốc tế đã ghi nhận hàng loạt cuộc tấn công trúng hoặc gần các khuôn viên đại học:
- Ngày 6/4, một cuộc không kích nhằm vào Đại học Công nghệ Sharif, thường được coi là trường kỹ thuật hàng đầu Iran, đã làm hư hại nặng các khoa kỹ thuật và viện khoa học nano, khoa học môi trường, theo tạp chí Science.
- Các cơ sở khác bị ảnh hưởng gồm Đại học Khoa học và Công nghệ Iran, Đại học Công nghệ Isfahan, Đại học Khoa học Y tế Ilam và Viện Pasteur Iran.
- Bộ trưởng Khoa học Iran cho biết hơn 30 trường đại học bị tấn công, năm giáo sư và 60 sinh viên thiệt mạng, theo University World News; các con số này chưa được kiểm chứng độc lập.
Israel coi một số trường đại học kỹ thuật hàng đầu của Iran có liên hệ chặt chẽ với nghiên cứu chiến lược và quân sự, và một số cơ sở bị tấn công như Trung tâm Nghiên cứu Không gian Iran được giới phân tích gắn với phát triển tên lửa. Về phần mình, UNESCO kêu gọi các bên hết sức kiềm chế và tôn trọng luật nhân đạo quốc tế, trong đó có Nghị quyết 2601 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc về bảo vệ giáo dục trong xung đột.
Tri thức, di sản chung của nhân loại
Ông Fartousi đặt vấn đề ở tầm rộng hơn. Theo ông, khoa học không chỉ là động lực của công nghiệp và công nghệ, mà là phần thiết yếu của đời sống con người, giúp chúng ta hiểu thế giới sâu sắc hơn. Tiếp cận tri thức, cơ hội học tập bình đẳng và quyền tham gia nghiên cứu là những quyền cơ bản.
Nhắc tới cách tiếp cận khoa học mở của UNESCO, ông kêu gọi xây dựng cơ chế ngăn độc quyền tri thức, bảo đảm tri thức được lưu thông tự do và cân bằng giữa hỗ trợ nhà nghiên cứu với quyền tiếp cận phổ quát.
Ông cũng nêu những rào cản mà các nhà nghiên cứu Iran gặp phải do điều Tehran gọi là các biện pháp cưỡng chế đơn phương, ám chỉ những lệnh trừng phạt quốc tế hạn chế khả năng tiếp cận thiết bị, tạp chí, kinh phí và hội nghị. Ông đề nghị khuôn khổ BRIDGES của UNESCO đưa ra giải pháp thiết thực để tháo gỡ rào cản hợp tác khoa học và coi tri thức là tài sản chung của nhân loại.
“Vượt qua lằn ranh đỏ”
Thông điệp này lặp lại phát biểu trước đó của Bộ trưởng Khoa học Hossein Simaei-Sarraf. Phát biểu trước các bộ trưởng giáo dục Tổ chức Hợp tác Thượng Hải tại Minsk ngày 16/6, ông cho rằng tấn công trường đại học là vượt qua lằn ranh đỏ và gây tổn hại cho cả cộng đồng khoa học toàn cầu. Ông nhấn mạnh trường đại học phải là nơi trú ẩn an toàn cho tư tưởng, đối thoại và hy vọng, thay vì trở thành nạn nhân của xung đột.
“Liệu cộng đồng quốc tế có để những trung tâm văn minh đích thực nhất trở thành nạn nhân của bạo lực?” — Hossein Simaei-Sarraf
Mối quan ngại không chỉ đến từ giới chức Iran. Nhiều nhà khoa học nước ngoài, trong đó có hai nhà khoa học đoạt giải Nobel May-Britt và Edvard Moser, đã ký các tuyên bố bày tỏ quan ngại sâu sắc về các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở khoa học Iran. Một nhóm học giả quốc tế nghiên cứu về Iran cũng gửi thư tới UNESCO và các tổ chức khác, lên án các cuộc không kích, đồng thời lưu ý sinh viên Iran vốn đã chịu những biện pháp đàn áp trong nước từ trước chiến tranh.
UNESCO có thể làm gì và không thể làm gì
Hội đồng Liên chính phủ của Chương trình MOST, do các nước thành viên UNESCO lập ra năm 1994, gồm 35 quốc gia được bầu, có nhiệm vụ định hướng nghiên cứu về chuyển đổi xã hội và gắn khoa học xã hội với chính sách công. Hội đồng không có ngân sách tái thiết riêng, nhưng có thể giúp huy động đối tác, ghi nhận thiệt hại, hỗ trợ nhà nghiên cứu phải rời bỏ nơi làm việc và giữ vấn đề này trong chương trình nghị sự quốc tế.
Trường đại học đã bị đánh trúng ở cả hai phía của cuộc xung đột: Viện Khoa học Weizmann của Israel từng trúng tên lửa Iran trong cuộc chiến 12 ngày hồi tháng 6/2025. Mỗi phòng thí nghiệm bị phá hủy là nhiều năm lao động và hy vọng của những sinh viên không liên quan gì tới quyết định của các chính phủ. Bảo vệ nơi học tập, dù ở đâu, có lẽ là một trong số ít mục tiêu mà một thế giới chia rẽ vẫn có thể cùng đồng thuận.

















