Khi giá vàng tăng, các giếng mỏ bỏ hoang sống lại
Bà Cora Bailey, người sáng lập tổ chức cứu hộ động vật Claw tại Roodepoort, phía tây Johannesburg, đã gặp các thợ mỏ trái phép từ năm 1991. Cuối tháng 9, hàng chục zama zama tới đào vàng ngay bên kia con đường đất, lấy nước từ hai bồn chứa của tổ chức để đãi và xử lý quặng.
“Chúng tôi đã hỏi họ rất tử tế và chưa bao giờ từ chối nước uống. Nhưng lần đầu tiên, chúng tôi đóng cổng lúc 12 giờ trưa, vì chỉ còn đúng khoảng hai xô nước.” – Cora Bailey, nhà sáng lập Claw
Theo bà, cảnh sát nói quy mô khai thác trái phép quá lớn để họ có thể xử lý. Khoảng một tuần sau, cảnh sát phát quang khu vực, nhưng chỉ vài ngày sau, một nhóm nhỏ hơn đã quay lại.
Cảnh sát và những con số
Cảnh sát Nam Phi thường xuyên công bố thành tích: ngày 19/10, họ cho biết đã bắt 71 nghi phạm zama zama trên cả nước trong tuần trước đó. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu ước tính số thợ mỏ trái phép lên tới hàng chục nghìn người.
- Năm 2019, nhà nghiên cứu Marcena Hunter ước tính khoảng 1/10 sản lượng vàng của Nam Phi, trị giá khoảng 1 tỷ USD, bị xuất khẩu trái phép.
- Năm 2025, có khoảng 6.100 mỏ bỏ hoang, vô chủ và 1.170 miệng mỏ không an toàn, theo Bộ trưởng Khai khoáng Gwede Mantashe.
- Chính quyền thành phố cho rằng vẫn còn khoảng 40.000 tấn vàng nằm dưới lòng đất trong khu vực.
Các chiến dịch của cảnh sát còn gây ra bi kịch: năm 2025, 93 thi thể được đưa lên từ một giếng mỏ ở Stilfontein sau khi cảnh sát chặn việc tiếp tế thực phẩm và nước xuống lòng đất.
Hố sụt và những kẻ thế tội
Trước thềm bầu cử địa phương, các chính trị gia chỉ thẳng vào zama zama. Hồi tháng 5, ông Kenny Kunene, thành viên hội đồng thành phố phụ trách giao thông, đưa báo chí đi xem các hố sụt, trong đó có một đoạn đường Wemmer Pan – từng là trục chính nối trung tâm thành phố với vùng ngoại ô đông nam – đã sụp hoàn toàn.
“Thủ phạm lớn nhất gây ra hố sụt ở Nam Phi là hoạt động khai thác công nghiệp chính thức, vốn rút nước ngầm với quy mô hàng trăm triệu gallon mỗi ngày.” – Rosalind Morris, giáo sư nhân học, Đại học Columbia
Bà Morris thừa nhận việc đào bới dày đặc của zama zama ở một số khu vực chắc chắn gây sụt lún, nhưng cho rằng quan niệm họ là nguyên nhân duy nhất là “hoàn toàn sai lầm”, bởi nền đá dolomit xốp ở phía nam và tây Johannesburg vốn mất ổn định khi nước bị rút đi.
Ai thực sự hưởng lợi?
Zama zama cũng thường bị đổ lỗi cho bạo lực ở các vùng mỏ, như vụ xả súng hàng loạt ở thị trấn Wedela hồi tháng 9. Nhưng theo ông David van Wyk, trưởng nhóm nghiên cứu của Quỹ Bench Marks, trách nhiệm thuộc về các băng nhóm kiểm soát quyền vào giếng mỏ.
“Những người làm việc dưới mỏ thực chất là lao động giá rẻ bị bóc lột nặng nề. Những kẻ cầm súng mới là những kẻ lấy vàng. Họ không xuống lòng đất.” – David van Wyk, Quỹ Bench Marks
Sinh kế dưới lòng đất
Tại thị trấn Khutsong, cách Johannesburg khoảng 80 km về phía tây, các thợ mỏ trái phép, cả người địa phương lẫn người nước ngoài, giữ cho kinh tế địa phương tồn tại. Theo ông Vusi Cele, 33 tuổi, thành viên một nhóm vận động cấp phép cho “thợ mỏ thủ công”, nếu không có tiền thuê nhà từ họ, nơi đây sẽ thành thị trấn ma.
Ông Cele hiện bán ốp lưng và miếng dán màn hình điện thoại, nhưng nói rằng nếu được cấp phép, ông cũng sẽ đi đào vàng. “Trên mặt đất chỉ có tiền lẻ. Dưới lòng đất mới có tiền”, ông nói.
