Khám phá hiểm họa của xác suất trong dự đoán tương lai qua hổ phách chứa kiến cổ đại

Hổ phách là nhựa cây hóa thạch có màu vàng, dù nguồn gốc thực vật nhưng vẫn được coi là đá quý. Nhựa cây đặc biệt, khi còn ở dạng lỏng, có thể kẹt lại các lá cây, phấn hoa hoặc côn trùng, để lại những vết tích dù đã trải qua hàng triệu năm. Tính trong suốt của hổ phách giúp các vật thể bị kẹt bên trong vẫn có thể nhìn thấy rõ, tạo nên những tiêu bản quý giá để nghiên cứu thế giới đã biến mất.

Tại Cộng hòa Dominica, hổ phách từ nhựa cây cổ Hymenaea protera, loài cây đã tuyệt chủng, nổi tiếng vì độ trong suốt đặc biệt và chứa đựng những ký ức hóa thạch quý giá.

Jorge Caridad, một nghệ nhân sinh ra tại Guachupita, Santo Domingo, đã từ năm 1970 làm việc với trang sức thủ công từ hổ phách khai thác từ các dãy núi trong nước. Tháng 2/1995, ông phát hiện một mảnh hổ phách nặng khoảng 4 kg, rộng khoảng một bàn tay, có niên đại ước tính 25 triệu năm tại mỏ Palo Quemado, phía bắc Cộng hòa Dominica. Mẫu vật này chứa gần một trăm cá thể kiến thuộc một loài đã tuyệt chủng.

Phát hiện này được đặt tên theo người tìm ra là "hổ phách Jorge Caridad". Tháng 12 cùng năm, nhà khoa học Jorge Wagensberg đã đưa mẫu vật này vào Bảo tàng Khoa học Barcelona, nơi nó trở thành vật trưng bày giá trị hàng đầu.

Ngày 29/10/1998, tàu Discovery cất cánh từ Cabo Cañaveral với một phi hành đoàn đặc biệt gồm John Glenn, người Mỹ cao tuổi nhất bay vào quỹ đạo khi 77 tuổi và là người Mỹ đầu tiên bay quanh Trái Đất năm 1962, cùng với Pedro Duque, phi hành gia người Tây Ban Nha đầu tiên. Trong chuyến bay này, theo yêu cầu của Wagensberg, mẫu hổ phách chứa kiến được mang lên không gian và ở lại trong một thập niên ngày trong sứ mệnh STS-95 của NASA.

Mục đích của Wagensberg, vốn là giám đốc Bảo tàng Khoa học và giáo sư vật lý tại Đại học Barcelona chuyên về lý thuyết các tiến trình không thể đảo ngược, là kiểm tra thách thức với các tính toán xác suất về biến đổi không thể tránh khỏi trong tự nhiên và xã hội.

Ngày nay, xác suất được ứng dụng rộng rãi để dự đoán hành vi người tiêu dùng, quản lý rủi ro tài chính, cũng như trong trí tuệ nhân tạo nhằm đưa ra dự báo, nhưng các nhà khoa học cảnh báo rằng xác suất chỉ thực sự hiệu quả để giải thích quá khứ, còn việc dự đoán tương lai thường có nhiều hạn chế lớn.

Nhà nghiên cứu nhấn mạnh, lấy ví dụ như không một thuật toán nào có thể dự đoán hành trình của những con kiến trong mẫu hổ phách lên không gian, không phải vì thiếu dữ liệu, mà vì tương lai không thể được xác định đơn giản bằng cách ngoại suy từ quá khứ mà là kết quả của hàng triệu quyết định và sự kiện ngẫu nhiên.

Cuộc sống hiện đại đối mặt với nguy cơ bị siết chặt bởi niềm tin sai lầm rằng mọi thứ, kể cả tương lai, đều có thể được dự đoán một cách chính xác thông qua máy móc và trí tuệ nhân tạo.

Phát hiện và chuyến bay không gian của mẫu hổ phách Jorge Caridad một lần nữa gióng lên hồi chuông cảnh báo về sự nguy hiểm của những dự báo quá mức và thái độ bi quan không có cơ sở khoa học. Tương lai luôn chứa đựng những khả năng bất ngờ do con người tạo ra, với những quyết định, sáng tạo và cơ hội vượt qua giới hạn xác suất.

Thay vì bị bóp nghẹt trong các dự đoán định sẵn, xã hội nên tự do để đón nhận và khám phá các điều mới mẻ, không thể tính trước được và sống động của tương lai.